Shloka 16
भीमसेन-दुर्योधन-समागमः
Bhīmasena–Duryodhana Engagement at Sunset
नैव खं न दिशो राजन् न सूर्य शत्रुतापन | विदिशो वापि पश्याम: शरैर्मुक्ता: समनन््तत:,राजन! हमने वहाँ अत्यन्त भयंकर और अद्भुत संग्राम देखा, जिसे रणवीर सूंजयोंने कौरवोंके साथ किया था। शत्रुओंको संताप देनेवाले नरेश! वहाँ चारों ओर इतने बाण छोड़े गये थे कि उनसे आच्छादित हो जानेके कारण हम आकाश, सूर्य, दिशा तथा विदिशाओंको भी नहीं देख पाते थे
sañjaya uvāca | naiva khaṃ na diśo rājan na sūryaṃ śatrutāpana | vidiśo vāpi paśyāmaḥ śarair muktāḥ samantataḥ ||
اے راجن، اے دشمنوں کو جلانے والے! چاروں طرف سے چھوٹے تیروں نے سب کچھ ڈھانپ لیا تھا؛ اس لیے نہ ہمیں آسمان دکھائی دیتا تھا، نہ سمتیں، نہ سورج—حتیٰ کہ بین السمتیں بھی نظر نہ آتی تھیں۔
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the catastrophic scale of war: when violence becomes all-consuming, it eclipses even the natural order (sky, sun, directions). Ethically, it functions as a warning about how unchecked martial fury can overwhelm discernment and humane restraint.
Sañjaya reports to King Dhṛtarāṣṭra that the battlefield has become so saturated with arrows shot from every side that visibility is lost—neither the sky nor the sun nor even the directions can be made out.