Shloka 393
शकुनेः पुत्रेण सह आश्वमेधाश्वविषयः संघर्षः — Arjuna’s restrained engagement with Śakuni’s son during the horse-escort
राजन्नदृश्यतैकस्थो राज्ञस्तस्य महामखे । राजन! बुद्धिमान् धर्मराज युधिष्ठिरका वह यज्ञ रोज-रोज इसी रूपमें चालू रहा। उस स्थानपर अन्नके बहुत-से पहाड़ों जैसे ढेर लगे रहते थे। दहीकी नहरें बनी हुई थीं और घीके बहुत-से तालाब भरे हुए थे। राजा युधिष्ठिरके उस महान् यज्ञमें अनेक देशोंके लोग जुटे हुए थे। राजन! सारा जम्बूद्वीप ही वहाँ एक स्थानमें स्थित दिखायी देता था
vaiśampāyana uvāca | rājann adṛśyataikstho rājñas tasya mahāmakhe |
وَیشَمپایَن نے کہا—اے راجا، اُس فرمانروا کے عظیم یَجْن میں یوں معلوم ہوتا تھا گویا سب کچھ ایک ہی جگہ سمٹ آیا ہو۔ دھرم راج یُدھِشٹھِر کا وہ یَجْن روز بہ روز اسی شان و شوکت کے ساتھ جاری رہا۔ وہاں اَنّ کے ڈھیر پہاڑوں کی مانند کھڑے تھے، دہی کی نہریں بہائی گئی تھیں، اور گھی سے بھرے ہوئے بہت سے تالاب نظر آتے تھے۔ بے شمار ملکوں کے لوگ اُس مہایَجْن میں جمع ہوئے تھے؛ اس لیے، اے راجا، ایسا دکھائی دیتا تھا گویا سارا جمبودویپ ہی وہاں ایک ہی مقام پر آ ملا ہو۔
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage presents ideal kingship as dharma in action: a ruler’s legitimacy is expressed through public welfare—abundance shared, guests honored, and diverse peoples welcomed. The yajña becomes an ethical symbol of generosity (dāna) and social cohesion rather than mere ritual display.
Vaiśampāyana describes the ongoing grandeur of Yudhiṣṭhira’s great sacrifice: immense stores of food, plentiful dairy offerings, and crowds from many regions. The gathering is so vast that it seems as if all of Jambūdvīpa has assembled in one place.