Shloka 11
Abhimanyu’s Śrāddha; Vyāsa’s Assurance of the Unborn Heir (अभिमन्योः श्राद्धं तथा गर्भरक्षणोपदेशः)
मां चापि पुण्डरीकाक्ष चपलाक्ष: प्रियो मम । आहवं पृष्ठतः कृत्वा कच्चिन्न निहत: परै:,कच्चिन्मुखं न गोविन्द तेनाजी विकृतं कृतम् | 'पुण्डरीकाक्ष! संग्राममें अभिमन्युने तुमको और अपनी माता सुभद्राको क्या संदेश दिया था? चंचल नेत्रोंवाला वह मेरा प्यारा नाती मेरे लिये क्या संदेश देकर मरा था? कहीं वह युद्धमें पीठ दिखाकर तो शत्रुओंके हाथसे नहीं मारा गया? गोविन्द! उसने युद्धमें भयके कारण अपना मुख विकृत तो नहीं कर लिया था
Vaiśampāyana uvāca: māṁ cāpi puṇḍarīkākṣa capalākṣaḥ priyo mama | āhavaṁ pṛṣṭhataḥ kṛtvā kaccin na nihataḥ paraiḥ, kaccin mukhaṁ na govinda tenāji vikṛtaṁ kṛtam ||
“اے پُنڈریکاکش! چنچل آنکھوں والا میرا پیارا ابھیمنیو مجھے اور اپنی ماں سُبھدرَا کو کیا پیغام دے گیا؟ کیا وہ جنگ میں پیٹھ پھیر کر دشمنوں کے ہاتھوں مارا گیا؟ اے گووند، کیا اس رن میں خوف سے اس کا چہرہ بگڑ گیا تھا؟”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the kṣatriya ideal of steadfast courage: dying while facing the enemy is treated as honorable, while being slain after turning one’s back is feared as a moral blemish. It also shows how grief seeks ethical reassurance—mourning asks not only ‘what happened’ but ‘did he uphold dharma under pressure?’
A grieving elder (speaking through Vaiśampāyana’s narration) questions Kṛṣṇa about Abhimanyu’s final moments—what last message he left for his family, and whether he fell without retreat or panic. The questions aim to confirm Abhimanyu’s valor and composure at death.