Shloka 5
Adhyāya 42 — Mahābhūta–Indriya–Adhyātma-Vyavasthā
Brahmā’s Instruction on Elements and Faculties
Devanagari script
ततः प्रलीने सर्वस्मिन् भूते स्थावरजड्मे । स्मृतिमन्तस्तदा धीरा न लीयन्ते कदाचन,इस प्रकार सम्पूर्ण चराचर भूतोंका लय हो जानेपर भी स्मरणशक्तिसे सम्पन्न धीर-हृदय योगी पुरुष कभी नहीं लीन होते
Transliteration
tataḥ pralīne sarvasmin bhūte sthāvara-jaḍe | smṛtimantaḥ tadā dhīrā na līyante kadācana ||
Translation
یوں جب تمام مخلوقات—متحرک و ساکن، حتیٰ کہ جمود پذیر بھی—فنا ہو جاتی ہیں، تب بھی سچی یادداشت (سمْرتی) سے بہرہ مند ثابت قدم دانا کبھی لَے نہیں ہوتے۔ کائناتی فنا کے بیچ بھی وہ یوگی جس کی آگہی یاد اور تمیز میں قائم ہو، جسمانی وجود کے انجام کے ساتھ بہہ نہیں جاتا۔
Word by Word
ततःthen/thereupon
ततः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootततः
प्रलीनेwhen (it is) dissolved/merged
प्रलीने:
Adhikarana
TypeVerb
Rootप्र-ली (धातु)
FormNeuter, Locative, Singular
सर्वस्मिन्in all/when everything
सर्वस्मिन्:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootसर्व
FormNeuter, Locative, Singular
भूतेin (all) beings/creatures
भूते:
Adhikarana
TypeNoun
Rootभूत
FormNeuter, Locative, Singular
स्थावरजङ्गमेin the immobile and the mobile (creation)
स्थावरजङ्गमे:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootस्थावर + जङ्गम
FormNeuter, Locative, Singular
स्मृतिमन्तःendowed with memory/mindfulness
स्मृतिमन्तः:
Karta
TypeAdjective
Rootस्मृतिमत्
FormMasculine, Nominative, Plural
तदाthen/at that time
तदा:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतदा
धीराःsteadfast/wise
धीराः:
Karta
TypeAdjective
Rootधीरा
FormMasculine, Nominative, Plural
नnot
न:
TypeIndeclinable
Rootन
लीयन्तेthey dissolve/merge
लीयन्ते:
TypeVerb
Rootली (धातु)
FormPresent, Atmanepada, Third, Plural
कदाचनever/at any time
कदाचन:
TypeIndeclinable
Rootकदाचन
Speaker
वायुदेव उवाच
Characters & Entities
V
VāyudevaB
bhūta (all beings)Verse Rasa (Emotional Essence)
Sandhi Notes