Shloka 39
Vyāsa’s Inquiry into Dhṛtarāṣṭra’s Tapas and the Identification of Vidura with Dharma
पादशुश्रूषणे रक्तो राज्ञो मात्रोस्तथानयो: । “भरतश्रेष्ठ! मुझमें माताजीको छोड़कर जानेका साहस नहीं है। प्रभो! आप शीघ्र लौट जायाँ। मैं यहीं रहकर तपस्या करूँगा और तपके द्वारा अपने शरीरको सुखा डालूगा। मैं यहाँ महाराज और इन दोनों माताओंके चरणोंकी सेवामें ही अनुरक्त रहना चाहता हूँ” ।। तमुवाच ततः कुन्ती परिष्वज्य महाभुजम्,यह सुनकर कुन्तीने महाबाहु सहदेवको छातीसे लगा लिया और कहा--“बेटा! ऐसा न कहो। तुम मेरी बात मानो और चले जाओ पुत्रो! तुम्हारे मार्ग कल्याणकारी हों और तुम सदा स्वस्थ रहो
vaiśampāyana uvāca |
pādaśuśrūṣaṇe rakto rājño mātrostathānayoḥ |
"bharataśreṣṭha! mayi mātaraṃ parityajya gantum na śaktir asti | prabho! tvaṃ śīghraṃ nivartasva | aham ihaiva tapasā carāmi, tapasā ca śarīraṃ śoṣayiṣyāmi | aham iha mahārājasya cānayoś ca mātroḥ pādasevāyām eva anurakto bhavitum icchāmi" ||
tam uvāca tataḥ kuntī pariṣvajya mahābhujam |
"vatsa! māivam avada | mama vacanaṃ śṛṇu, gaccha putra | tava panthānaḥ kalyāṇakārī bhavantu, tvaṃ ca sadā svastho bhava" ||
وَیشَمپایَن نے کہا—بادشاہ اور اُن دونوں ماؤں کے قدموں کی خدمت میں دل بستہ ہو کر اُس نے کہا: “اے بھرت شریشٹھ! ماں کو چھوڑ کر جانے کی ہمت مجھ میں نہیں۔ اے پرَبھُو! آپ جلد واپس لوٹ آئیے۔ میں یہیں رہ کر تپسیا کروں گا اور تپسیا سے اس بدن کو سُکھا ڈالوں گا۔ میں یہاں مہاراج اور ان دونوں ماؤں کے قدموں کی سیوا ہی میں لگا رہنا چاہتا ہوں۔” یہ سن کر کُنتی نے مہاباہو سہدیَو کو سینے سے لگا لیا اور کہا: “بیٹا، ایسا مت کہو۔ میری بات مانو اور چلے جاؤ، پُتر۔ تمہارے راستے مبارک ہوں، اور تم ہمیشہ تندرست رہو۔”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights dharma expressed as humble service to elders and parents, yet also the ethical necessity of heeding a mother’s instruction. Devotion and ascetic zeal are praised, but not when they become self-destructive or disregard rightful guidance.
Sahadeva declares he cannot leave the king and the two mothers and wishes to remain in the forest to serve them and undertake austerities even unto bodily emaciation. Kuntī, moved, embraces him and urges him not to speak thus, instructing him to depart and blessing his journey and health.