Shloka 30

Cyavana Explains His Tests; Kuśika Seeks Brāhmaṇya for His Line (च्यवन–कुशिक संवादः)

Devanagari script

ततः शय्यागृहं प्राप्प भगवानृषिसत्तम: । संविवेश नरेशस्तु सपत्नीक: स्थितो5भवत्‌,इसके बाद मुनिश्रेष्ठ भगवान्‌ च्यवन शयनागारमें जाकर सो गये और पत्नीसहित राजा कुशिक उनकी सेवामें खड़े रहे

Transliteration

tataḥ śayyāgṛhaṃ prāpya bhagavān ṛṣisattamaḥ | saṃviveśa nareśas tu sapatnīkaḥ sthito 'bhavat ||

Translation

پھر رِشیوں میں برتر بھگوان چَیون خواب گاہ میں جا کر لیٹ گئے؛ مگر بادشاہ کُشِک اپنی ملکہ سمیت وہیں کھڑا رہ کر خدمت میں لگا رہا۔

Word by Word

• ततः: then, thereafter
• ततः: Adhikarana
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (तद्-प्रातिपदिकात्)
• Form: अव्यय

• शय्या-गृहं: bedchamber, sleeping-room
• शय्या-गृहं: Karma
• Type: Noun
• Root: गृह (प्रातिपदिक); शय्या (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• प्राप: reached, attained
• Type: Verb
• Root: प्र-आप् (धातु)
• Form: लिट् (परस्मैपद), प्रथमपुरुष, एकवचन

• भगवान्: venerable, blessed
• भगवान्: Karta
• Type: Adjective
• Root: भगवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• ऋषि-सत्तमः: best of sages
• ऋषि-सत्तमः: Karta
• Type: Noun
• Root: सत्तम (प्रातिपदिक); ऋषि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• संविवेश: entered; lay down (to rest)
• Type: Verb
• Root: सम्-विश् (धातु)
• Form: लिट् (परस्मैपद), प्रथमपुरुष, एकवचन

• नरेशः: the king
• नरेशः: Karta
• Type: Noun
• Root: नरेश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तु: but, however
• Type: Indeclinable
• Root: तु
• Form: अव्यय

• स-पत्नी-कः: together with (his) wife
• स-पत्नी-कः: Karta
• Type: Adjective
• Root: पत्नी (प्रातिपदिक); स (अव्यय/उपसर्गार्थक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• स्थितः: standing, stationed
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु) → स्थित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: कृत् (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• अभवत्: was, became
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लङ् (परस्मैपद), प्रथमपुरुष, एकवचन

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

• Bhishma
• ṛṣisattama (the foremost sage)
• nareśa (the king)
• the queen (patnī)
• śayyāgṛha (sleeping chamber)

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse highlights the dharma of honoring and serving holy guests: even a king, with his queen, stands in attendance upon a sage, showing humility, hospitality, and reverence for spiritual merit.

What is happening in the narrative?

After arriving at the bedchamber, the revered sage lies down to rest. The king does not retire; instead, he remains standing with his queen, ready to serve the sage.