Shloka 44
Dāyavibhāga (Inheritance Apportionment) and Household Precedence — Dialogue of Yudhiṣṭhira and Bhīṣma
“यदि तुम्हारे मतमें मूल्य देनेमात्रसे ही विवाहका पूर्ण निश्चय हो जाता है, पाणिग्रहणसे नहीं, तब तो स्मृतिका यह कथन ही व्यर्थ होगा कि कन््याका पिता एक वरसे शुल्क ले लेनेपर भी दूसरे किसी गुणवान् वरका आश्रय ले सकता है। अर्थात् पहलेको छोड़कर दूसरे गुणवान् वरसे अपनी कन्याका विवाह कर सकता है ।। न हि धर्मविद: प्राहु: प्रमाणं वाक्यतः स्मृतम् । येषां वै शुल्कतो निष्ठा न पाणिग्रहणात् तथा,जिनका यह मत है कि शुल्कसे ही विवाहका निश्चय होता है, पाणिग्रहणसे नहीं, उनके इस कथनको धर्मज्ञ पुरुष प्रमाण नहीं मानते हैं इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि विवाहधर्मक थने चतुश्नत्वारिंशो5ध्याय:
bhīṣma uvāca | yadi te matena mūlya-dāna-mātreṇaiva vivāhasya pūrṇa-niścayo bhavati, na pāṇigrahaṇena, tadā smṛter idaṃ vacanam eva vyarthaṃ syāt—yad uktaṃ: kanyāyāḥ pitā ekasmād varāt śulkaṃ gṛhītvāpi anyasya guṇavato varasya āśrayaṃ gantuṃ śaknoti; arthāt pūrvaṃ tyaktvā anyena guṇavatā varena svāṃ kanyāṃ vivāhayet || na hi dharmavidaḥ prāhuḥ pramāṇaṃ vākyataḥ smṛtam | yeṣāṃ vai śulkato niṣṭhā na pāṇigrahaṇāt tathā ||
بھیشم نے کہا—اگر تمہارے نزدیک صرف شُلک دے دینے سے ہی نکاح پوری طرح طے ہو جاتا ہے اور پانِیگرہن سے نہیں، تو سمِرتی کا وہ مشہور حکم بے معنی ہو جائے گا کہ کنیا کا باپ ایک ور سے شُلک لے لینے کے بعد بھی زیادہ گُণوان دوسرے ور کا سہارا لے سکتا ہے—یعنی پہلے کو چھوڑ کر بہتر ور سے بیٹی کا بیاہ کر سکتا ہے۔ کیونکہ جن کی وابستگی پانِیگرہن میں نہیں بلکہ محض شُلک میں ہو، ان کے اس دعوے کو دھرم کے جاننے والے حجت نہیں مانتے۔
भीष्य उवाच