Previous Verse
Next Verse

Shloka 142

रुद्र-स्तवराजः (Rudra-Stavarāja) — Exempla of Śiva’s Boons and the Hymn’s Phalaśruti

कला: काष्ठा लवा मात्रा मुहूर्ताहःक्षपा: क्षणा: । विश्वेक्षेत्र प्रजाबीज॑ लिड्रमाद्यस्तु निर्गम:

vāyudeva uvāca | kalāḥ kāṣṭhā lavā mātrā muhūrtāhaḥkṣapāḥ kṣaṇāḥ | viśvakṣetraṁ prajābījaṁ liṅgam ādyas tu nirgamaḥ ||

وایودیو نے کہا— کلا، کاشٹھا، لَو، ماترا، مُہورت، دن اور رات، اور کشن—یہ سب زمانے کی پیمائشیں اور تقسیمات ہیں۔ وہی کائنات-روپ درخت کی بنیاد ہے؛ وہی تمام مخلوقات کا بیج-سبب ہے؛ وہی وہ لطیف ‘لِنگ’ ہے جس سے اَویَکت کا استدلال کیا جاتا ہے؛ اور تخلیق میں سب سے پہلے ظاہر ہونے والا بھی وہی ہے۔

कलाःparts (of time), kalās
कलाः:
Karta
TypeNoun
Rootकला
FormFeminine, Nominative, Plural
काष्ठाःkāṣṭhās (time-units)
काष्ठाः:
Karta
TypeNoun
Rootकाष्ठा
FormFeminine, Nominative, Plural
लवाःinstants, lavas
लवाः:
Karta
TypeNoun
Rootलव
FormMasculine, Nominative, Plural
मात्राःmeasures, mātrās
मात्राः:
Karta
TypeNoun
Rootमात्रा
FormFeminine, Nominative, Plural
मुहूर्ताःmuhūrtas
मुहूर्ताः:
Karta
TypeNoun
Rootमुहूर्त
FormMasculine, Nominative, Plural
अहःday
अहः:
Karta
TypeNoun
Rootअहन्
FormNeuter, Nominative, Singular
क्षपाःnights
क्षपाः:
Karta
TypeNoun
Rootक्षपा
FormFeminine, Nominative, Plural
क्षणाःmoments
क्षणाः:
Karta
TypeNoun
Rootक्षण
FormMasculine, Nominative, Plural
विश्वेin the universe / in all
विश्वे:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootविश्व
FormNeuter, Locative, Singular
क्षेत्रम्field; locus; basis
क्षेत्रम्:
Karta
TypeNoun
Rootक्षेत्र
FormNeuter, Nominative, Singular
प्रजाबीजम्seed/cause of creatures
प्रजाबीजम्:
Karta
TypeNoun
Rootप्रजाबीज
FormNeuter, Nominative, Singular
लिङ्गम्the subtle mark/body (liṅga); principle
लिङ्गम्:
Karta
TypeNoun
Rootलिङ्ग
FormNeuter, Nominative, Singular
आद्यःthe first, primordial
आद्यः:
Karta
TypeAdjective
Rootआद्य
FormMasculine, Nominative, Singular
तुbut/indeed
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
निर्गमःemergence; coming forth
निर्गमः:
Karta
TypeNoun
Rootनिर्गम
FormMasculine, Nominative, Singular

वायुदेव उवाच

V
Vāyudeva
T
Time (as cosmic principle)
U
Universe (viśva)

Educational Q&A

The verse presents a metaphysical teaching: Time is articulated through its traditional subdivisions, and behind these measures stands a primordial principle—support of the cosmos, seed of beings, subtle sign of the unmanifest, and the first manifestation in creation.

Vāyudeva is describing cosmic principles rather than a battlefield event: he enumerates units of time and then characterizes the foundational source that underlies the universe and initiates the process of manifestation.