Previous Verse
Next Verse

Shloka 54

अपूजयं च मनसा रौक्मिणेय सदा द्विजान्‌ | रुक्मिणीनन्दन! वे सारी वस्तुएँ नूतन और सुदृढ़ रूपमें उपलब्ध हैं, यह देखकर मुझे बड़ा आश्चर्य हुआ और मैंने मन-ही-मन द्विजोंकी सदा ही पूजा की ।।

apūjayaṃ ca manasā raukmiṇeya sadā dvijān | rukmiṇīnandana! ye sarvā vastūni nūtana-sudṛḍha-rūpeṇa upalabdhāni, iti dṛṣṭvā mama mahad āścaryaṃ jātaṃ, mayā ca mana eva dvijān sadā pūjitāḥ || ity ahaṃ raukmiṇeyasya pṛcchato bharatarṣabha ||

وایو نے کہا—اے رُکمِنی کے فرزند، رَوکمِنیَی! میں دل ہی دل میں ہمیشہ دْوِجوں (برہمنوں) کی تعظیم کرتا رہا۔ جب میں نے دیکھا کہ سب چیزیں گویا نئی بنی ہوئی اور مضبوط و سالم حالت میں موجود ہیں تو مجھے بڑا تعجب ہوا، اور میں نے باطن میں دْوِجوں کو برابر نذرِ عقیدت پیش کی۔ اے بھرتوں کے سردار، رَوکمِنیَی کے پوچھنے پر میں نے یہی کہا۔

अपूजयम्I worshipped
अपूजयम्:
Karta
TypeVerb
Rootपूज् (धातु)
Formलङ् (imperfect), परस्मैपदम्, उत्तम, एकवचनम्
and
:
TypeIndeclinable
Root
मनसाwith the mind; mentally
मनसा:
Karana
TypeNoun
Rootमनस्
Formनपुंसकलिङ्गम्, तृतीया, एकवचनम्
रौक्मिणेयO son of Rukmiṇī (Kṛṣṇa)
रौक्मिणेय:
TypeNoun
Rootरौक्मिणेय
Formपुंलिङ्गम्, सम्बोधन, एकवचनम्
सदाalways
सदा:
TypeIndeclinable
Rootसदा
द्विजान्the twice-born (Brahmins)
द्विजान्:
Karma
TypeNoun
Rootद्विज
Formपुंलिङ्गम्, द्वितीया, बहुवचनम्
इतिthus
इति:
TypeIndeclinable
Rootइति
अहम्I
अहम्:
Karta
TypeNoun
Rootअहम्
Formत्रिलिङ्गम्, प्रथमा, एकवचनम्
रौक्मिणेयस्यof Raukmiṇeya (Kṛṣṇa)
रौक्मिणेयस्य:
TypeNoun
Rootरौक्मिणेय
Formपुंलिङ्गम्, षष्ठी, एकवचनम्
पृच्छतःwhile (he) was asking; of the questioner
पृच्छतः:
TypeVerb
Rootपृच्छत् (कृदन्त; √प्रच्छ्)
Formशतृ (present active participle), पुंलिङ्गम्, षष्ठी, एकवचनम्
भरतर्षभO bull among the Bharatas
भरतर्षभ:
TypeNoun
Rootभरतर्षभ
Formपुंलिङ्गम्, सम्बोधन, एकवचनम्

वायुदेव उवाच

वायुदेव (Vāyu)
रौक्मिणेय / रुक्मिणीनन्दन (Raukmiṇeya / Rukmiṇīnandana = Kṛṣṇa)
द्विज (Dvija, Brahmins)
भरतर्षभ (Bharatarṣabha, epithet of the listener)

Educational Q&A

The verse highlights inward reverence (manasā pūjā) toward the dvijas/Brahmins as a dharmic attitude: gratitude and respect are not merely external rituals but can be sincerely maintained in the mind, especially upon witnessing order, abundance, and well-maintained provisions.

Vāyu addresses Kṛṣṇa (Raukmiṇeya, son of Rukmiṇī), describing his astonishment at finding all items available in a fresh and sturdy condition; moved by this auspicious sight, he honors the Brahmins mentally. The closing line frames this as part of Vāyu’s reply while being questioned, addressed to “Bharatarṣabha.”