Previous Verse
Next Verse

Shloka 22

अध्याय १२८: शिव–उमा संवादः — तिलोत्तमा, श्मशान-मेध्यता, तथा चातुर्वर्ण्य-धर्मः

Chapter 128: Śiva–Umā Dialogue—Tilottamā, the Ritual Valence of the Śmaśāna, and the Fourfold Duty-Code

(सुदुर्विनीत: पुत्रो वा जामाता वा प्रमार्जक: । दारा वा प्रतिकूलास्ते तेनासि हरिण: कृश: ।।

sudurvinītaḥ putro vā jāmātā vā pramārjakaḥ | dārā vā pratikūlāste tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||

bhrātaro'tīva viṣamāḥ pitā vā kṣutkṣato mṛtaḥ | mātā jyeṣṭho gururvāpi tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||

brāhmaṇo vā hato gaurvā brahmasvaṃ vā hṛtaṃ purā | devasvaṃ vādhikaṃ kāle tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||

hṛtadāro'tha vṛddho vā loke dviṣṭo'tha vā naraiḥ | avijñānena vā vṛddhastenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||

vārthakārthaṃ dhana dṛṣṭvā svāṃ śrīrvāpi paraiḥ hṛtā | vṛttirvā durjanāpekṣā tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||

iṣṭabhāryasya te nūnaṃ prātiveśyo mahādhanaḥ | yuvā sulalitaḥ kāmī tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ ||

برہمن نے کہا— “ممکن ہے تمہارا بیٹا بدتہذیب ہو، یا داماد ایسا ‘جھاڑو دینے والا’ ہو جس نے گھر کی ساری دولت سمیٹ کر صاف کر دی ہو؛ یا تمہاری بیوی مخالف مزاج ہو—اسی لیے، اے ہرن، تم دبلا اور زرد پڑتے جا رہے ہو۔ یا ممکن ہے تمہارے بھائی نہایت کج رو ہوں؛ یا تمہارا باپ بھوک سے ٹوٹ کر مر گیا ہو؛ یا ماں، بڑا بھائی یا استاد بھی اسی طرح چل بسے ہوں—اسی لیے تم دبلا اور زرد ہو۔ یا ممکن ہے کبھی تم سے کسی برہمن یا گائے کا قتل ہوا ہو؛ یا پہلے تم نے برہمن کی ملکیت چرائی ہو؛ یا کسی وقت دیوتاؤں کے مال میں حد سے بڑھ کر دست درازی کی ہو—اسی لیے تم دبلا اور زرد ہو۔ یا ممکن ہے تمہاری بیوی اغوا ہو گئی ہو؛ یا تم بڑھاپے کو پہنچ گئے ہو؛ یا دنیا کے لوگ تم سے نفرت کرنے لگے ہوں؛ یا نادانی ہی کے سہارے تم ‘بڑھے’ ہو—اسی لیے تم دبلا اور زرد ہو۔ یا ممکن ہے بڑھاپے کے لیے جمع کیا ہوا مال دیکھ کر دوسروں نے تمہاری اپنی خوشحالی چھین لی ہو؛ یا روزی کے لیے تمہیں بدکار لوگوں پر تکیہ کرنا پڑتا ہو—اسی لیے تم دبلا اور زرد ہو۔ یا یقیناً، چونکہ تمہاری بیوی تمہیں بہت عزیز ہے، تمہارے پڑوس میں کوئی نہایت دولت مند—جوان، خوش رو اور شہوت پرست—رہتا ہو؛ اسی فکر سے، اے ہرن، تم دبلا اور زرد پڑتے جا رہے ہو۔”

सुदुर्विनीतःvery ill-disciplined
सुदुर्विनीतः:
Karta
TypeAdjective
Rootसुदुर्विनीत
FormMasculine, Nominative, Singular
पुत्रःson
पुत्रः:
Karta
TypeNoun
Rootपुत्र
FormMasculine, Nominative, Singular
वाor
वा:
TypeIndeclinable
Rootवा
जामाताson-in-law
जामाता:
Karta
TypeNoun
Rootजामातृ
FormMasculine, Nominative, Singular
वाor
वा:
TypeIndeclinable
Rootवा
प्रमार्जकःone who cleans/sweeps (i.e., one who wipes out/appropriates)
प्रमार्जकः:
Karta
TypeNoun
Rootप्रमार्जक
FormMasculine, Nominative, Singular
दाराःwife (lit. wives; used for spouse)
दाराः:
Karta
TypeNoun
Rootदार
FormMasculine, Nominative, Plural
वाor
वा:
TypeIndeclinable
Rootवा
प्रतिकूलाःhostile, adverse
प्रतिकूलाः:
Karta
TypeAdjective
Rootप्रतिकूल
FormMasculine, Nominative, Plural
तेthey (those of yours)
ते:
Karta
TypePronoun
Rootयुष्मद्
FormNominative, Plural, Masculine
तेनby that, because of that
तेन:
Karana
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Instrumental, Singular
असिyou are
असि:
TypeVerb
Rootअस्
FormPresent, Second, Singular, Parasmaipada
हरिणःpale/yellowish (lit. deer-colored)
हरिणः:
Karta
TypeAdjective
Rootहरिण
FormMasculine, Nominative, Singular
कृशःthin, emaciated
कृशः:
Karta
TypeAdjective
Rootकृश
FormMasculine, Nominative, Singular

ब्राह्मण उवाच

B
brāhmaṇa (speaker)
P
putra (son)
J
jāmātā (son-in-law)
D
dārā/bhāryā (wife)
B
bhrātaraḥ (brothers)
P
pitā (father)
M
mātā (mother)
J
jyeṣṭha (elder brother)
G
guru (teachers/elders)
B
brāhmaṇa (as potential victim)
G
gauḥ (cow)
B
brahmasvam (Brahmin-property)
D
devasvam (property of the gods)
P
prātiveśya (neighbor)

Educational Q&A

The passage probes the moral and social causes behind a person’s visible decline: domestic disorder, dependence on the wicked, social hatred, and especially grave transgressions like harming a Brahmin or cow or stealing sacred property. It implies that inner ethical failure and unresolved wrongdoing manifest outwardly as anxiety, loss of vitality, and misfortune.

A Brahmin addresses a man who appears emaciated and pale, offering a series of possible explanations—ranging from family troubles and bereavement to theft, abduction, old age, social enmity, and serious sins. The repeated refrain ‘therefore you are thin and pale’ functions as a diagnostic, pressing the listener toward self-examination and confession of the true cause.