Shloka 40
Śama-prāptiḥ — Gautamī–Lubdhaka–Pannaga–Mṛtyu–Kāla-saṃvāda
Restraint through the Analysis of Karma and Time
सर्प उवाच सर्व एते हास्ववशा दण्डचक्रादयो यथा । तथाहमपि तस्मान्मे नैष दोषो मतस्तव,सर्पने कहा--व्याध! जैसे मिट्टीका बर्तन बनानेमें ये दण्ड-चक्र आदि सभी कारण पराधीन होते हैं, उसी प्रकार मैं भी मृत्युके अधीन हूँ। इसलिये तुमने जो मुझपर दोष लगाया है, वह ठीक नहीं है
sarpa uvāca sarva ete hāsvavaśā daṇḍacakrādayo yathā | tathāham api tasmān me naiṣa doṣo mataḥ tava ||
سانپ نے کہا—اے شکاری! جیسے مٹی کا گھڑا بنانے میں ڈنڈا، چکر وغیرہ سب اوزار کسی دوسرے کے اختیار کے تابع ہوتے ہیں، اسی طرح میں بھی موت کے اختیار میں ہوں۔ لہٰذا تم جو الزام مجھ پر رکھتے ہو، وہ میرے نزدیک درست نہیں۔
सर्प उवाच
Educational Q&A
The verse argues about moral responsibility: beings often act under forces beyond their independent control (here, ‘Death’/inevitability), so blame should be assigned carefully, distinguishing intention and autonomy from compulsion and circumstance.
In a dialogue with a hunter, the serpent defends itself against accusation, using the analogy of potter’s tools that function only under an operator’s control, claiming it too is constrained by a higher power (Death) and thus should not be condemned as solely culpable.