Shloka 4

कल्माषपाद-शाप-कारणम्

Cause of Kalmāṣapāda’s Niyoga under a Curse

Devanagari script

बभूव सो<स्य सचिव: सम्प्रदीप्त इवाग्निना । त्वरया चोपसंगम्य स्नेहादागतसम्भ्रम:

Transliteration

babhūva so ’sya sacivaḥ sampradīpta ivāgninā | tvarayā copasaṅgamya snehād āgata-sambhramaḥ ||

Translation

اس کا وزیر گویا آگ سے بھڑک اٹھا۔ وہ فوراً تیزی سے اس کے پاس پہنچا؛ محبت کے باعث اس کے دل پر گھبراہٹ چھا گئی، کیونکہ اس نے اس عظیم کمان دار بادشاہ کو زمین پر گرا ہوا دیکھا—جیسے وقت آنے پر بلند اندرا دھوج گرا دیا جائے۔

Word by Word

• बभूव: became/was
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/परफेक्ट), प्रथम, एकवचन, परस्मैपद

• सः: he
• सः: Karta
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• अस्य: of him
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• सचिवः: minister/counsellor
• सचिवः: Karta
• Type: Noun
• Root: सचिव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• सम्प्रदीप्तः: blazing, inflamed
• Type: Adjective
• Root: सम्-प्र-दीप् (धातु) → सम्प्रदीप्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• इव: as if/like
• Type: Indeclinable
• Root: इव

• अग्निना: with/by fire
• अग्निना: Karana
• Type: Noun
• Root: अग्नि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• त्वरया: with haste
• त्वरया: Karana
• Type: Noun
• Root: त्वरा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• च: and
• Type: Indeclinable
• Root: च

• उपसंगम्य: having approached
• Type: Verb
• Root: उप-सम्-गम् (धातु) → उपसंगम्य (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वा (अव्ययभाव/gerund), कर्तरि

• स्नेहात्: from affection/out of love
• स्नेहात्: Apadana
• Type: Noun
• Root: स्नेह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन

• आगतसम्भ्रमः: one whose agitation has arisen
• Type: Adjective
• Root: आगतसम्भ्रम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

Speaker

गन्धर्व उवाच

Characters & Entities

• गन्धर्व (Gandharva, speaker)
• सचिव (minister/counsellor)
• महाराज (king)
• इन्द्रध्वज (Indra’s banner/standard)
• पृथ्वी (earth)

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse highlights the dharmic ideal of loyal service: a minister’s duty is not merely administrative but deeply protective and compassionate, responding swiftly and selflessly when the king is in distress.

What is happening in the narrative?

A great king has fallen to the ground; seeing this, his minister is overwhelmed with alarm—likened to being on fire—and immediately rushes to him, his agitation arising from affection.