Shloka 52
Vāraṇāvata-prasaṃsā and the Pāṇḍavas’ Departure (वरणावत-प्रशंसा तथा पाण्डव-प्रयाणम्)
न सनातको<5वसीदेत वर्तमान: स्वकर्मसु । इति संचिन्त्य मनसा तं॑ देशं बहुशो भ्रमन्,मैंने मन-ही-मन सोचा, यदि मैं किसी कम गायवाले ब्राह्मणसे गाय माँगता हूँ तो कहीं ऐसा न हो कि वह अपने अग्निहोत्र आदि कर्मोंमें लगा हुआ स्नातक गोदुग्धके बिना कष्टमें पड़ जाय; अतः जिसके पास बहुत-सी गौएँ हों, उसीसे धर्मानुकूल विशुद्ध दान लेनेकी इच्छा रखकर मैंने उस देशमें कई बार भ्रमण किया। गंगानन्दन! एक देशसे दूसरे देशमें घूमनेपर भी मुझे दूध देनेवाली कोई गाय न मिल सकी
na sanātako’vasīdet vartamānaḥ svakarmasu | iti sañcintya manasā taṃ deśaṃ bahuśo bhraman |
وَیشَمپایَن نے کہا—میں نے دل میں سوچا: جو سْناتک اپنے مقررہ اعمال میں مشغول ہو، اسے تنگی میں نہیں ڈالنا چاہیے۔ یہ سوچ کر میں اس خطّے میں بار بار پھرتا رہا، اس ارادے سے کہ صرف اسی سے دھرم کے مطابق پاکیزہ دان قبول کروں جس کے پاس بہت سی گائیں ہوں؛ مبادا کم گائے رکھنے والے کسی برہمن سے گائے مانگوں تو وہ اگنی ہوترا وغیرہ کے فرائض میں دودھ کی کمی سے مبتلا ہو جائے۔
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
One should seek one’s needs in a way that does not cause hardship to a duty-bound person; even a legitimate request (like asking for a cow) becomes adharmic if it disrupts another’s obligatory rites and livelihood.
The speaker explains his inner deliberation: he avoids asking a poor brāhmaṇa for a cow, fearing it would deprive him of milk needed for agnihotra and daily observances, and therefore keeps roaming in search of a suitable donor who has many cows.