Adhyāya 123 — Droṇa’s Pedagogy: Arjuna’s Preeminence, Ekalavya’s Self-Training, and the Bhāsa-Lakṣya Trial
(मघे चन्द्रमसा युक्ते सिंहे चाभ्युदिते गुरौ । दिवामध्यगते सूर्ये तिथौ पुण्ये त्रयोदशे ।।
vaiśampāyana uvāca |
maghe candramasā yukte siṁhe cābhyudite gurau |
divāmadhyagate sūrye tithau puṇye trayodaśe ||
maitre muhūrte sā kuntī suṣuve bhīmam acyutam ||
yasminn ahani bhīmas tu jajñe bharatasattama |
duryodhano 'pi tatraiva prajajñe vasudhādhipa ||
وَیشَمپایَن نے کہا—جب چاند مَغھا نکشتر کے ساتھ یُکت تھا، جب بृहسپتی (گرو) سِنگھ لگن میں اُدیت تھا، اور جب سورج دوپہر کے وقت آسمان کے عین وسط میں تھا—اسی پُنّیہ تریودشی تِتھی کے مَیتر مُہورت میں کُنتی نے اَچُیُت بَل والے بھیم کو جنم دیا۔ اے بھرت شریشٹھ! جس دن بھیم پیدا ہوا، اسی دن وہیں ہستناپور میں زمین کے مالک دُریودھن بھی پیدا ہوا۔
वैशम्पायन उवाच
The verse highlights how the epic frames human history within a larger cosmic and moral order: the simultaneous births of Bhīma and Duryodhana suggest a destined tension—strength arising both to uphold and to challenge dharma—inviting reflection on how power can serve protection or aggression depending on character and choices.
Vaiśampāyana specifies the astrological and calendrical details of Bhīma’s birth (Maghā nakṣatra, Jupiter risen in Leo, midday Sun, Trayodaśī, Maitra muhūrta) and then states that Duryodhana was born on that very same day in Hastināpura.