Adhyaya 107
गान्धारीपुत्रोत्पत्तिः — The Birth of Gāndhārī’s Hundred Sons (and Yuyutsu); Omens and Counsel on Succession
Upa-parva: Kuru-vaṃśa-sambhava (Birth and Lineage of the Kuru Heirs)
Vaiśaṃpāyana recounts to Janamejaya the parallel emergence of the Kuru heirs: Dhṛtarāṣṭra’s hundred sons through Gāndhārī, and Pāṇḍu’s five sons through divine agencies for dynastic continuity. Janamejaya asks for procedural details—how the hundred were born, the time involved, the birth of a son from a vaiśyā, and the circumstances of Gāndhārī’s marriage and conduct. The narrative explains that Gāndhārī, having pleased Vyāsa, receives a boon for one hundred sons. After carrying a prolonged pregnancy (two years) and hearing of Kuntī’s son’s birth, she miscarries a solid mass of flesh. Vyāsa intervenes with an incubation protocol: one hundred jars filled with ghee and cooling water, into which the mass is divided into thumb-sized embryos, guarded and later opened at the appointed time. In sequence, the Kauravas are born, with Duryodhana emerging as the first among them, while Yudhiṣṭhira is identified as elder by birth order among the cousins. At Duryodhana’s birth, Dhṛtarāṣṭra convenes brāhmaṇas, Bhīṣma, and Vidura to ask about kingship succession. Ominous signs occur; advisers warn that the child will become a cause of dynastic ruin and recommend renunciation for collective welfare, illustrating a policy aphorism about sacrificing the lesser for the greater good. Dhṛtarāṣṭra declines due to attachment. The chapter closes by noting the near-simultaneous birth of the hundred sons and one daughter (Duḥśalā), and the birth of Yuyutsu in the same year from a vaiśyā attendant.
Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय को एक प्राचीन, तपोबल-सम्पन्न ब्राह्मण माण्डव्य की कथा सुनाते हैं—जो आश्रम-द्वार पर वृक्ष के नीचे ऊर्ध्वबाहु मौनव्रत धारण कर कठोर तप में स्थित है। → दीर्घकाल तप करते हुए माण्डव्य के आश्रम पर दस्यु आ पहुँचते हैं; उसी समय उनका पीछा करते राज-रक्षक सैनिक मार्ग पूछते हैं। तपोधन माण्डव्य न ‘साधु’ कहते हैं, न ‘असाधु’—मौन में रहते हैं; यह मौन आगे चलकर उनके लिए विपत्ति का बीज बनता है। → राज-व्यवस्था के दण्ड-तंत्र में माण्डव्य पर दस्युओं से संलिप्तता का संदेह बैठता है और उन्हें शूल पर चढ़ा दिया जाता है; पर धर्मात्मा ब्रह्मर्षि दीर्घकाल तक शूलस्थ, निराहार रहकर भी मरते नहीं—यह अन्याय और तपोबल का तीव्रतम टकराव है। → माण्डव्य के तपोबल से विचलित मुनिगण रात्रि में शकुन-रूप धारण कर आते हैं और पूछते हैं कि ऐसा महादुःख किस पाप के कारण प्राप्त हुआ; कथा का केंद्र अब बाह्य दण्ड से हटकर ‘कारण’ और ‘दोष’ की खोज की ओर मुड़ता है। → मुनियों का प्रश्न—“ब्रह्मन्, आपने कौन-सा पाप किया है कि शूल पर यह दुःखभय प्राप्त हुआ?”—अगले प्रसंग में माण्डव्य के उत्तर और धर्म-न्याय की कसौटी का संकेत देकर अध्याय को अधर में छोड़ देता है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें विचित्रवीरयके पुत्रोंकी उत्पत्तिविषयक एक सौ पॉचवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १०५ ॥। अपन ह< बक। है २ >> षर्डाधिकशततमोब< ध्याय: महर्षि माण्डव्यका शूलीपर चढ़ाया जाना जनमेजय उवाच कि कृतं कर्म धर्मेण येन शापमुपेयिवान् । कस्य शापाच्च ब्रह्म॒र्षे: शूद्रयोनावजायत
جنمیجَے نے پوچھا— “اے برہمن! دھرم راج نے ایسا کون سا عمل کیا تھا کہ وہ شاپ کا مستحق ہوا؟ اور کس برہمرشی کے شاپ سے وہ شودر یَونی میں پیدا ہوا؟”
Verse 2
वैशम्पायन उवाच बभूव ब्राह्मण: कश्रिन्माण्डव्य इति विश्रुत: । धृतिमान् सर्वधर्मज्ञ: सत्ये तपसि च स्थित:
ویشَمپاین نے کہا— “اے راجن! قدیم زمانے میں ماندویہ نام کا ایک برہمن مشہور تھا؛ وہ ثابت قدم، تمام دھرموں کا جاننے والا، سچائی پر قائم اور تپسیا میں راسخ تھا۔”
Verse 3
स आश्रमपदद्धारि वृक्षमूले महातपा: । ऊर्ध्वबाहुर्महायोगी तस्थौ मौनव्रतान्वित:
وہ عظیم تپسوی اپنے آشرم کے دروازے پر ایک درخت کی جڑ کے نیچے، دونوں بازو اوپر اٹھائے، مَون ورت دھارن کیے کھڑا رہ کر سخت تپسیا کرتا تھا؛ ماندویہ ایک مہایوگی تھا۔
Verse 4
तस्य कालेन महता तस्मिंस्तपसि वर्ततः । तमाश्रममनुप्राप्ता दस्यवो लोप्न्रहारिण:,उस कठोर तपस्यामें लगे हुए महर्षिके बहुत दिन व्यतीत हो गये। एक दिन उनके आश्रमपर चोरीका माल लिये हुए बहुत-से लुटेरे आये
اس سخت ریاضت میں مشغول مہارشی پر بہت زمانہ گزر گیا۔ تب چوری کا مال اٹھائے ہوئے بہت سے ڈاکو اُس آشرم میں آ پہنچے۔
Verse 5
अनुसार्यमाणा बहुभी रक्षिभिर्भरतर्षभ । ते तस्यावसथे लोप्नं दस्यथव: कुरुसत्तम
اے بھرتوں کے سردار! بہت سے محافظ اُن چوروں کے تعاقب میں تھے۔ اے کوروؤں کے برتر، اے جنمیجئے! وہ ڈاکو خوف کے مارے چوری کا مال اُس مہارشی کے آشرم میں رکھ کر، شاہی محافظ لشکر کے پہنچنے سے پہلے ہی قریب ہی کہیں چھپ گئے۔ اُن کے چھپتے ہی محافظوں کا دستہ تیزی سے وہاں آ پہنچا۔ تپسیا میں منہمک اُس دْوِج-شریشٹھ کو دیکھ کر انہوں نے پوچھا—“اے برہمن! بتائیے، ڈاکو کس راستے سے بھاگے ہیں؟ ہم اسی راہ سے تیزی کے ساتھ ان کا پیچھا کریں گے۔”
Verse 6
निधाय च भयाल्लीनास्तत्रैवानागते बले | तेषु लीनेष्वथो शीघ्र ततस्तद् रक्षिणां बलम्
خوف کے مارے وہ شاہی لشکر کے پہنچنے سے پہلے ہی اسی آشرم میں چوری کا مال رکھ کر وہیں چھپ گئے۔ اُن کے چھپتے ہی محافظوں کا دستہ تیزی سے وہاں آ پہنچا، اے جنمیجئے۔
Verse 7
आजगाम ततोड<पश्यंस्तमृषिं तस्करानुगा: । तमपृच्छंस्ततो राजंस्तथावृत्तं तपोधनम्
پھر چوروں کا تعاقب کرنے والے لوگ آئے اور اُس رِشی کو دیکھا۔ تب، اے راجن، انہوں نے تپسیا کے خزانے اُس مہارشی سے پیش آمدہ واقعہ کے بارے میں پوچھا، اے جنمیجئے۔
Verse 8
कतमेन पथा याता दस्यवो द्विजसत्तम | तेन गच्छामहे ब्रह्मन् यथा शीघ्रतरं वयम्
“اے دْوِج-شریشٹھ! داکو کس راستے سے گئے ہیں؟ اے برہمن، ہم اسی راہ سے جائیں گے تاکہ ہم اور بھی تیزی سے پہنچ سکیں۔”
Verse 9
तथा तु रक्षिणां तेषां ब्रुवतां स तपोधन: । न किंचिद् वचन राजन्नब्रवीत् साध्वसाधु वा,राजन! उन रक्षकोंके इस प्रकार पूछनेपर तपस्याके धनी उन महर्षिने भला-बुरा कुछ भी नहीं कहा
جب محافظوں نے اس انداز میں اس سے بات کی تو ریاضت میں مالامال اس زاہد نے، اے بادشاہ، نہ اچھا کہا نہ برا—ایک لفظ بھی نہ بولا؛ وہ خاموش ہی رہا۔
Verse 10
ततस्ते राजपुरुषा विचिन्वानास्तमाश्रमम् | ददृशुस्तत्र लीनांस्तांश्लौरांस्तद् द्रव्यमेव च,तब उन राजपुरुषोंने उस आश्रममें ही चोरोंको खोजना आरम्भ किया और वहीं छिपे हुए चोरों तथा चोरीके मालको भी देख लिया
پھر بادشاہ کے کارندوں نے اس آشرم کی تلاشی لی اور وہیں چھپے ہوئے چوروں کو بھی دیکھ لیا اور چوری کا مال بھی برآمد کر لیا۔
Verse 11
ततः शड्का समभवद्ू रक्षिणां त॑ मुनि प्रति । संयम्यैनं ततो राज्ञे दस्यूंश्वैव न््यवेदयन्
پھر محافظوں کے دل میں اس مُنی کے بارے میں شک پیدا ہوا۔ انہوں نے اسے باندھ کر بادشاہ کے پاس لے گئے، سارا ماجرا عرض کیا اور چوروں کو بھی حوالے کر دیا۔
Verse 12
तं॑ राजा सह तैश्लौरैरन्वशाद् वध्यतामिति । स रक्षिभिस्तैरज्ञात: शूले प्रोतो महातपा:
بادشاہ نے چوروں کے ساتھ اس مہارشی کے قتل کا بھی حکم دے دیا۔ محافظوں نے اس عظیم تپسوی کو پہچانے بغیر اسے سولی/شول پر چڑھا دیا۔
Verse 13
ततस्ते शूलमारोप्य त॑ मुनि रक्षिणस्तदा | प्रतिजग्मुर्महीपालं धनान्यादाय तान्यथ,इस प्रकार वे रक्षक माण्डव्य मुनिको शूलीपर चढ़ाकर वह सारा धन साथ ले राजाके पास लौट गये
یوں محافظوں نے مُنی کو شُول پر چڑھا کر وہ سارا مال ساتھ لیا اور بادشاہ کے پاس واپس چلے گئے۔
Verse 14
शूलस्थ: स तु धर्मात्मा कालेन महता ततः । निराहारो<पि विप्रर्षिमरणं नाभ्यपद्यत,धर्मात्मा ब्रह्मर्षि माण्डव्य दीर्घकालतक उस शूलके अग्रभागपर बैठे रहे। वहाँ भोजन न मिलनेपर भी उनकी मृत्यु नहीं हुई
شول پر جما ہوا وہ دھرماتما رشی بہت طویل مدت تک وہیں رہا۔ غذا کے بغیر بھی وہ برہمن رشی موت کے آگے نہ جھکا—یہ اس کے تپسیا کے بل اور دھرم پر استقامت کا اثر تھا۔
Verse 15
धारयामास च प्राणानृषींश्व॒ समुपानयत् । शूलाग्रे तप्यमानेन तपस्तेन महात्मना
وہ اپنی جان کی سانس کو تھامے رہا اور محض یاد کرنے سے ہی رشیوں کو اپنے پاس کھینچ لاتا تھا۔ شُول کی نوک پر ایسی سخت تپسیا کرتے اس مہاتما کو دیکھ کر دوسرے تپस्वی مُنی بے حد مضطرب اور مرعوب ہوئے؛ وہ رات کے وقت پرندوں کی صورت اختیار کر کے وہاں آئے اور اپنی اپنی قدرت کے مطابق نور و جلال ظاہر کرتے ہوئے اس برتر برہمن، مُنی ماندویہ سے سوال کرنے لگے۔
Verse 16
संतापं परमं जग्मुर्मुन॒यस्तपसान्विता: । ते रात्रौ शकुना भूत्वा संनिपत्य तु भारत । दर्शयन्तो यथाशक्ति तमपृच्छन् द्विजोत्तमम्
تپسیا سے یکت مُنیوں پر شدید ترین کرب طاری ہوا۔ اے بھارت، وہ رات کے وقت پرندوں کی صورت اختیار کر کے وہاں جمع ہوئے؛ اور اپنی اپنی طاقت کے مطابق اپنا روپ ظاہر کرتے ہوئے اس برتر دْوِج سے سوال کرنے لگے۔
Verse 17
श्रोतुमिच्छामहे ब्रह्मन् कि पापं कृतवानसि । येनेह समनुप्राप्तं शूले दुःखभयं महत्,“ब्रह्म! हम सुनना चाहते हैं कि आपने कौन-सा पाप किया है, जिससे यहाँ शूलपर बैठनेका यह महान् कष्ट आपको प्राप्त हुआ है?”
اے برہمن! ہم سننا چاہتے ہیں کہ تم نے کون سا گناہ کیا ہے جس کے سبب یہاں شُول پر بیٹھ کر یہ عظیم دکھ اور خوف تمہیں پہنچا ہے؟
Verse 106
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि अणीमाण्डव्योपाख्याने षडधिकशततमो<ध्याय:
یوں شری مہابھارت کے آدی پَرو کے سمبھَو پَرو میں اَنی ماندویہ اُپاخیان کا ایک سو چھٹا باب اختتام کو پہنچا۔
Frequently Asked Questions
A governance dilemma: whether a ruler should renounce a single heir predicted (by omens and counsel) to endanger the dynasty, balancing paternal attachment against the precautionary protection of the realm and lineage.
The chapter articulates proportional-sacrifice reasoning in public ethics: preserving larger social units may require relinquishing smaller attachments, and ignoring qualified counsel can convert private emotion into systemic harm.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is causal framing—showing how boons, omens, and rejected counsel become explanatory premises for later political breakdown within the epic’s dharma inquiry.