Kurma Purana — Uttara Bhaga, Shloka 1

Narmadā-tīrtha-māhātmya — Bhṛgu-tīrtha to Sāgara-saṅgama

Pilgrimage Circuit, Gifts, Fasting, and Imperishable Merit

Devanagari script

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकोनचत्वारिशो ऽध्यायः मार्कण्डेय उवाच ततो गच्छेत राजेन्द्र भृगुतीर्थ मनुत्तमम् / तत्र देवो भृगुः पुर्वं रुद्रमाराधयत् पुरा

Transliteration

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge ekonacatvāriśo 'dhyāyaḥ mārkaṇḍeya uvāca tato gaccheta rājendra bhṛgutīrtha manuttamam / tatra devo bhṛguḥ purvaṃ rudramārādhayat purā

Translation

یوں شری کورم پران کی چھٹ ساہستری سنہتا کے اُتر بھاگ میں انچالیسواں ادھیائے (آغاز ہوتا ہے)۔ مارکنڈےیہ نے کہا—اے راجندر! پھر تم بہترین تیرتھوں میں اُتم بھِرگو تیرتھ کو جاؤ؛ وہاں قدیم زمانے میں دیورشی بھِرگو نے پہلے رودر کی آرادھنا کی تھی۔

Word by Word

• इति: thus
• इति: सम्बन्ध (discourse marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उक्तिसूचक-अव्यय (quotative/closing particle)

• श्रीकूर्मपुराणे: in the Śrī Kūrma Purāṇa
• श्रीकूर्मपुराणे: अधिकरण (Location/context)
• Type: Noun
• Root: श्री (प्रातिपदिक) + कूर्मपुराण (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय (‘the venerable Kūrma Purāṇa’), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• षट्साहस्त्र्याम्: in the ‘six-thousand’ (collection)
• षट्साहस्त्र्याम्: अधिकरण (context)
• Type: Noun
• Root: षट् (संख्या) + साहस्त्री (प्रातिपदिक)
• Form: द्विगु-समास (‘six-thousand [verses]’), स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• संहितायाम्: in the Saṃhitā
• संहितायाम्: अधिकरण (context)
• Type: Noun
• Root: संहिता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• उपरिविभागे: in the upper section
• उपरिविभागे: अधिकरण (context)
• Type: Noun
• Root: उपरि (अव्यय/उपसर्गसदृश) + विभाग (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाव/तत्पुरुषार्थः (‘upper division/section’), पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• एकोनचत्वारिंशः: thirty-ninth
• एकोनचत्वारिंशः: विशेषण (modifier)
• Type: Adjective
• Root: एक (संख्या) + ऊन (प्रातिपदिक) + चत्वारिंशत् (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: संख्यावाचक-समास (‘one less than forty’ = 39th), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; अध्यायः इति विशेषण

• अध्यायः: chapter
• अध्यायः: कर्ता (heading/subject)
• Type: Noun
• Root: अध्याय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• मार्कण्डेयः: Mārkaṇḍeya
• मार्कण्डेयः: कर्ता (Speaker/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मार्कण्डेय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: क्रिया (predicate)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• ततः: then
• ततः: सम्बन्ध (sequence marker)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: तसिलन्त-अव्यय (ablatival adverb: ‘then/from there’)

• गच्छेत: should go
• गच्छेत: क्रिया (injunction)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• राजेन्द्र: O king of kings
• राजेन्द्र: सम्बोधन (Address)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक) + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय (‘king-lord’), पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन

• भृगुतीर्थम्: Bhṛgu-tīrtha
• भृगुतीर्थम्: कर्म (goal)
• Type: Noun
• Root: भृगु (प्रातिपदिक) + तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (‘Bhṛgu’s tīrtha’), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• मनुत्तमम्: most excellent
• मनुत्तमम्: विशेषण (modifier)
• Type: Adjective
• Root: मनु (प्रातिपदिक) + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (‘best among Manus/men’), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; भृगुतीर्थम् इति विशेषण

• तत्र: there
• तत्र: अधिकरण (Location)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (adverb of place)

• देवः: the god
• देवः: कर्ता (Subject)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• भृगुः: Bhṛgu
• भृगुः: कर्ता (Subject/apposition)
• Type: Noun
• Root: भृगु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; देवः इति समानाधिकरण (apposition)

• पूर्वम्: formerly
• पूर्वम्: सम्बन्ध (time adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: पूर्व (प्रातिपदिक)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb of time: ‘formerly’)

• रुद्रम्: Rudra
• रुद्रम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: रुद्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• आराधयत्: worshipped
• आराधयत्: क्रिया (predicate)
• Type: Verb
• Root: आ + राध् (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect/Past), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• पुरा: long ago
• पुरा: सम्बन्ध (time adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: पुरा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb of time: ‘in ancient times’)

Speaker

Markaṇḍeya

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Characters & Entities

• Kūrma Purāṇa
• Markaṇḍeya
• Bhṛgu
• Bhṛgutīrtha
• Rudra (Śiva)

More Details (4 sections)

FAQs

How does this verse explain the nature of the Supreme Self (Atman)?

Indirectly: by honoring Rudra through tīrtha-worship, the verse frames liberation-oriented practice as approaching the Supreme through revered forms (Īśvara-bhakti), a hallmark of the Kurma Purana’s integrative theology.

What Yoga or Meditative practices are highlighted here?

The verse emphasizes ārādhana (devotional propitiation) at a tīrtha—an outer discipline supporting inner yoga: purification, steadiness of mind, and focused devotion, which the Kurma Purana often treats as preparatory to deeper yogic realization.

How does this verse depict the relationship between Shiva and Vishnu?

By placing Rudra’s worship within the Kūrma Purāṇa’s authoritative narrative, it normalizes reverence to Śiva in a Vaiṣṇava-framed Purāṇa, reflecting the text’s Shaiva–Vaishnava synthesis rather than sectarian opposition.