Shloka 1

Īśvara-gītā: Brahman as All-Pervading—Kāla, Prakṛti–Puruṣa, Tattva-Evolution, and Mokṣa

Devanagari script

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) द्वितीयो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अव्यक्तादभवत् कालः प्रधानं पुरुषः परः / तेभ्यः सर्वमिदं जातं तस्माद् ब्रह्ममयं जगत्

Transliteration

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāmuparivibhāge (īśvaragītāsu) dvitīyo 'dhyāyaḥ īśvara uvāca avyaktādabhavat kālaḥ pradhānaṃ puruṣaḥ paraḥ / tebhyaḥ sarvamidaṃ jātaṃ tasmād brahmamayaṃ jagat

Translation

یوں شری کورم پران کی شٹ ساہستری سنہتا کے اُتری حصے میں (ایشور گیتا میں) دوسرا ادھیائے۔ ایشور نے فرمایا—اَوْیَکت سے کال پیدا ہوا؛ پرَدان اور پرم پُرُش (ہیں)۔ انہی سے یہ سارا جگت پیدا ہوا؛ اس لیے یہ عالم برہمن مَیَ ہے۔

Word by Word

• इति: thus
• इति: वाक्यसमाप्ति-सूचक
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उक्तिसमाप्त्यर्थक अव्यय (quotative/end marker)

• श्रीकूर्मपुराणे: in the Śrī Kūrma Purāṇa
• श्रीकूर्मपुराणे: अधिकरण (location/context)
• Type: Noun
• Root: श्री + कूर्म + पुराण (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (श्रीमत् कूर्मपुराणम्), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative/अधिकरण), एकवचन

• षट्साहस्त्र्याम्: in the six-thousand (collection)
• षट्साहस्त्र्याम्: विशेषण
• Type: Adjective
• Root: षट् + साहस्त्री (प्रातिपदिक)
• Form: द्विगु-समास (षट्-साहस्त्री = six-thousand [verses/units]), स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘संहितायाम्’ इति विशेषण

• संहितायाम्: in the saṃhitā/compilation
• संहितायाम्: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: संहिता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• उपरिविभागे: in the upper section
• उपरिविभागे: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: उपरि + विभाग (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (उपरि-भागः), पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• ईश्वरगीतासु: in the Īśvara-gītās
• ईश्वरगीतासु: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: ईश्वर + गीता (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (ईश्वरस्य गीताः), स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, बहुवचन

• द्वितीयः: second
• द्वितीयः: विशेषण
• Type: Adjective
• Root: द्वितीय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘अध्यायः’ इति विशेषण

• अध्यायः: chapter
• अध्यायः: कर्ता/शीर्षक (heading subject)
• Type: Noun
• Root: अध्याय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• ईश्वरः: Īśvara
• ईश्वरः: कर्ता (speaker)
• Type: Noun
• Root: ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• अव्यक्तात्: from the unmanifest
• अव्यक्तात्: अपादान
• Type: Noun
• Root: अव्यक्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (Ablative/अपादान), एकवचन

• अभवत्: arose, came to be
• अभवत्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √भू (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• कालः: time
• कालः: कर्ता
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• प्रधानम्: Pradhāna (primordial matter)
• प्रधानम्: कर्ता
• Type: Noun
• Root: प्रधान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समुच्चयेन ‘कालः ... प्रधानम् ...’ (as another subject item)

• पुरुषः: Puruṣa (spirit/person)
• पुरुषः: कर्ता
• Type: Noun
• Root: पुरुष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• परः: supreme
• परः: विशेषण
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘पुरुषः’ इति विशेषण

• तेभ्यः: from them
• तेभ्यः: अपादान
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पञ्चमी (Ablative/अपादान), बहुवचन

• सर्वम्: all
• सर्वम्: विशेषण
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘इदम्’ इति विशेषण

• इदम्: this (universe)
• इदम्: कर्ता
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• जातम्: born, produced
• जातम्: क्रियाविशेष-रूप विधेय (predicate participle)
• Type: Verb
• Root: √जन् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (past participle) नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘इदम्’ इत्यस्य विधेय (has been born/produced)

• तस्मात्: from that
• तस्मात्: अपादान
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पञ्चमी, एकवचन

• ब्रह्ममयम्: made of Brahman
• ब्रह्ममयम्: विशेषण
• Type: Adjective
• Root: ब्रह्मन् + मय (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (ब्रह्मणः मयम् = consisting of Brahman), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘जगत्’ इति विशेषण

• जगत्: world, universe
• जगत्: कर्ता/विषय (subject)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

Speaker

Ishvara (Lord Kurma/Vishnu speaking in the Ishvara Gita)

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Characters & Entities

• Ishvara
• Avyakta
• Kala (Time)
• Pradhana
• Purusha
• Brahman
• Jagat

More Details (4 sections)

FAQs

How does this verse explain the nature of the Supreme Self (Atman)?

It distinguishes the Supreme Puruṣa as transcendent consciousness while affirming that the entire cosmos is brahma-maya—pervaded by Brahman—implying the Self’s ultimate reality as Brahman beyond yet immanent in creation.

What Yoga or Meditative practices are highlighted here?

This verse sets the metaphysical ground for Pāśupata-oriented contemplation: meditation on Īśvara as the source of Time, Pradhāna and Puruṣa, leading the practitioner to perceive the world as brahma-maya and to cultivate non-attachment (vairāgya) toward merely manifest forms.

How does this verse depict the relationship between Shiva and Vishnu?

By presenting Īśvara as the supreme source and Brahman as the substance of the cosmos, it supports the Kurma Purana’s non-sectarian synthesis: the one Īśvara (honored as Śiva in Pāśupata idiom and as Viṣṇu-Kūrma in narrative form) is the same supreme reality behind creation.