Shloka 23

Īśvara-gītā (Adhyāya 2) — Ātma-svarūpa, Māyā, and the Unity of Sāṅkhya–Yoga

Devanagari script

तस्मादद्वैतमेवाहुर्मुनयः परमार्थतः / भेदो व्यक्तस्वभावेन सा च मायात्मसंश्रया

Transliteration

tasmādadvaitamevāhurmunayaḥ paramārthataḥ / bhedo vyaktasvabhāvena sā ca māyātmasaṃśrayā

Translation

پس مُنی پرمار্থ میں صرف اَدویت ہی کو حقیقت کہتے ہیں۔ فرق کا احساس ظاہر شدہ طبیعت سے ہوتا ہے، اور وہ فرق آتما پر قائم مایا پر موقوف ہے۔

Word by Word

• तस्मात्: therefore; from that
• तस्मात्: Hetu (हेतु/कारण)
• Type: Indeclinable
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तस्मात् इति तद्धित/निपातप्रायः अव्यय-प्रयोगः; अपादानार्थे (ablatival sense) "therefore/from that"

• अद्वैतम्: non-duality
• अद्वैतम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अद्वैत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; कर्मपदं (object)

• एव: indeed; only
• एव: Sambandha (सम्बन्ध/अवधारण)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (निपात)
• Form: निपात (particle), अव्यय; अवधारणार्थक (emphatic)

• आहुः: they say
• आहुः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अह्/ब्रू (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन; परस्मैपद

• मुनयः: sages
• मुनयः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; कर्तृपद

• परमार्थतः: in ultimate truth
• परमार्थतः: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: परमार्थ (प्रातिपदिक) + तस् (तद्धित)
• Form: अव्यय (तद्धितान्त), अर्थे—"परमार्थेन/तत्त्वतः" (in the highest sense)

• भेदः: difference; distinction
• भेदः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भेद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विषय/कर्तृवत् (topic)

• व्यक्त-स्वभावेन: by/through manifest nature
• व्यक्त-स्वभावेन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: व्यक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक) + स्वभाव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन; करण/हेतुवाचक; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (व्यक्तस्य स्वभावः)

• सा: that (she/it)
• सा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; पूर्वोक्तस्य (भेदस्य) निर्देशः

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (निपात)
• Form: समुच्चयार्थक निपात (conjunction)

• माया-आत्म-सम्श्रया: resting on Māyā as its basis
• माया-आत्म-सम्श्रया: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: माया (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक) + संश्रय (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम् (सा इति); समासः—तत्पुरुषः (मायायाः आत्मा/स्वरूपं यस्याः सा; अथवा मायायाम् आत्मनि संश्रयः यस्याः)

Speaker

Lord Kurma (Vishnu) teaching in the Ishvara Gita context

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Characters & Entities

• Muni (sages)
• Atman
• Maya

More Details (3 sections)

FAQs

How does this verse explain the nature of the Supreme Self (Atman)?

It teaches that, at the level of paramārtha (ultimate truth), the Self/Reality is one without a second; multiplicity is not ultimate but an appearance.

What Yoga or Meditative practices are highlighted here?

While not listing techniques, it gives the key contemplative basis for Yoga: discernment (viveka) that differences belong to māyā and steady abidance in non-dual awareness—supporting meditative absorption aligned with Ishvara-centered practice.

How does this verse depict the relationship between Shiva and Vishnu?

By grounding all apparent distinctions in māyā and affirming a single ultimate Reality, it supports the Purana’s non-sectarian synthesis: Shiva and Vishnu are not ultimately separate, but expressions within one supreme principle.