Previous Verse
Next Verse

Shloka 40

Nine Creations (Sarga), Guṇa-Streams of Beings, and Brahmā’s Progeny in Cyclic Time

उत्ससर्जासुरान् सृष्ट्वा तां तनुं पुरुषोत्तमः / सा चोत्सृष्टा तनुस्तेन सद्यो रात्रिरजायत / सा तमोबहुला यस्मात् प्रजास्तस्यांस्वपन्त्यतः

utsasarjāsurān sṛṣṭvā tāṃ tanuṃ puruṣottamaḥ / sā cotsṛṣṭā tanustena sadyo rātrirajāyata / sā tamobahulā yasmāt prajāstasyāṃsvapantyataḥ

اسوروں کو پیدا کر کے پُرُشوتّم نے وہ تن ترک کر دیا۔ اس کے ترک ہوتے ہی فوراً رات پیدا ہوئی؛ چونکہ وہ تاریکی سے بھرپور ہے، اس لیے مخلوق اس میں سو جاتی ہے۔

उत्ससर्जcast forth/released
उत्ससर्ज:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootउत् + सृज् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
असुरान्asuras
असुरान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअसुर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), बहुवचन
सृष्ट्वाhaving created
सृष्ट्वा:
Purvakala (पूर्वकाल-क्रिया)
TypeVerb
Rootसृज् (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्यय (gerund), ‘having created’
ताम्that
ताम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तनुम् इत्यस्य विशेषणम्
तनुम्body/form
तनुम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतनु (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन
पुरुषोत्तमःthe Supreme Person
पुरुषोत्तमः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपुरुष + उत्तम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय-समासः (उत्तमः पुरुषः)
साshe/that (body)
सा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तनुः इत्यस्य निर्देशः
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
उत्सृष्टाreleased/cast off
उत्सृष्टा:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootउत् + सृज् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सा/तनुः इत्यस्य विशेषणम्
तनुःthe body/form
तनुः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतनु (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
तेनby him
तेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन; पुरुषोत्तमस्य निर्देशः
सद्यःimmediately
सद्यः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootसद्यः (अव्यय)
Formअव्यय, कालार्थ (immediately)
रात्रिःnight
रात्रिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootरात्रि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
अजायतwas born/arose
अजायत:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootजन् (धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
साthat (night)
सा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; रात्रेः निर्देशः
तमोबहुलाabounding in darkness
तमोबहुला:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootतमस् + बहुल (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः (तमसा बहुला/तमो-बहुला) विशेषणम् (सा=रात्रिः)
यस्मात्because
यस्मात्:
Hetu (हेतु)
TypeIndeclinable
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसम्बन्ध-अव्यय (relative), पञ्चमी-अर्थे (because/from which)
प्रजाःcreatures
प्रजाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
तस्याम्in her/in that (night)
तस्याम्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन; रात्रौ/तस्यां तनौ
स्वपन्तिsleep
स्वपन्ति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootस्वप् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, बहुवचन
अतःtherefore
अतः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअतः (अव्यय)
Formअव्यय, तस्मात्/हेतुफलार्थ (therefore)

Sūta (narrating the cosmogony as received in the Purāṇic tradition)

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: bhayanaka

P
Puruṣottama
R
Rātri (Night)
A
Asura

FAQs

It presents Puruṣottama as the transcendent source who can project and withdraw forms; the changing “body” and the arising of night indicate that manifested states belong to prakṛti/guṇas, while the Supreme remains the originating Lord beyond them.

No direct sādhana is prescribed, but the verse gives a yogic cue: sleep and inertness arise from tamas. In Kurma Purana’s broader teaching, sādhana aims at reducing tamas (through discipline, purity, and meditation) so awareness is not overpowered by darkness.

Here the creator is named Puruṣottama (Vishnu-language), yet the cosmology functions as a shared Purāṇic framework later used in the Kurma Purana to harmonize Shaiva-Vaishnava theology—one Supreme Lord expressed through multiple divine idioms.