Previous Verse
Next Verse

Kurma Purana — Purva Bhaga, Shloka 15

Nine Creations (Sarga), Guṇa-Streams of Beings, and Brahmā’s Progeny in Cyclic Time

मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः / तिर्यक्स्त्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यः स पञ्चमः

mukhyasargaścaturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ / tiryakstrotastu yaḥ proktastiryagyonyaḥ sa pañcamaḥ

چوتھا سَرگ ‘مُکھْیَ سَرگ’ کہلاتا ہے؛ اس میں بنیادی طور پر سَتھاور—یعنی نباتات وغیرہ جیسے غیر متحرک جاندار—سمجھے گئے ہیں۔ جسے ‘تِریَک سْروتَس’ کہا گیا، وہی پانچواں سَرگ ہے—تِریَگ یونی، یعنی حیوانی یونی کی تخلیق۔

मुख्यसर्गःthe principal creation
मुख्यसर्गः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootmukhya + sarga (प्रातिपदिक)
FormKarmadhāraya (कर्मधारय) ‘mukhya-sarga’ = ‘principal creation’; Masculine, Nominative, Singular
चतुर्थःfourth
चतुर्थः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootcaturtha (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular; qualifying (implied) ‘sargaḥ’
तुindeed/and
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Roottu (अव्यय)
FormParticle (निपात)
मुख्याःprincipal/chief
मुख्याः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootmukhya (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Plural; qualifying ‘sthāvarāḥ’
वैindeed
वै:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootvai (अव्यय)
FormEmphatic particle (निपात)
स्थावराःimmobile beings (plants etc.)
स्थावराः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsthāvara (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Plural
स्मृताःare called/remembered as
स्मृताः:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootsmṛ (धातु)
FormPast passive participle (क्त), Masculine, Nominative, Plural
तिर्यक्स्रोतःthe horizontal current (of creation)
तिर्यक्स्रोतः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottiryak + srotas (प्रातिपदिक)
FormKarmadhāraya (कर्मधारय) ‘tiryak-srotas’ = ‘horizontal stream (of beings)’; Neuter (नपुंसकलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular
तुbut/indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Roottu (अव्यय)
FormParticle (निपात)
यःwhich/that (who)
यः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootyad (प्रातिपदिक)
FormRelative pronoun (यद्), Masculine, Nominative, Singular
प्रोक्तःis stated/called
प्रोक्तः:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootpra-vac (धातु)
FormPast passive participle (क्त), Masculine, Nominative, Singular; ‘is said’
तिर्यग्योन्यःof animal wombs/animal-born
तिर्यग्योन्यः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Roottiryak + yoni (प्रातिपदिक)
FormTatpuruṣa (तत्पुरुष) ‘tiryag-yoni’ = ‘having animal birth’; Masculine, Nominative, Singular; qualifying (implied) ‘sargaḥ’ or referring to that stream
सःthat
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (प्रातिपदिक)
FormPronoun, Masculine, Nominative, Singular
पञ्चमःfifth
पञ्चमः:
Pradhāna-viśeṣaṇa (प्रधान-विशेषण/predicate)
TypeAdjective
Rootpañcama (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular; predicate adjective

Sūta (narrator) conveying the Purāṇic account of creation as taught by the sages

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

S
Sarga
S
Sthavara
T
Tiryak-srotas
T
Tiryag-yoni

FAQs

It does not directly define Ātman; it outlines graded manifestations in creation—immobile life and animal birth—implying the Self’s presence through all embodied forms within cosmic evolution.

No specific yogic technique is taught in this verse; it supplies cosmological classification that later supports dharma and sādhana by situating beings within the ordered flow of manifestation.

This verse is cosmological and non-sectarian in tone; it presents creation categories without polemics, aligning with the Kurma Purana’s broader Shaiva–Vaishnava synthesis by treating the cosmic order as a shared sacred framework.