Home›Kurma Purana›Purva Bhaga›Adhyaya 48›Shloka 1
←Previous Verse
Next Verse→

Shloka 1

Puṣkara-dvīpa, Lokāloka, and the Measure of the Brahmāṇḍa

Cosmic Egg

Devanagari script

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साह्स्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे सप्तचत्वारिंशोध्यायः सूत उवाच शाकद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन व्यवस्थितः / क्षीरार्णवं समाश्रित्य द्वीपः पुष्करसंवृतः

Transliteration

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhstryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge saptacatvāriṃśodhyāyaḥ sūta uvāca śākadvīpasya vistārād dviguṇena vyavasthitaḥ / kṣīrārṇavaṃ samāśritya dvīpaḥ puṣkarasaṃvṛtaḥ

Translation

یوں شری کورم پران کی چھٹ ساہسری سنہتا کے پورو بھاگ میں سینتالیسواں ادھیائے۔ سوت نے کہا—شاک دوِیپ کے پھیلاؤ سے دوگنا پُشکر دوِیپ مقرر ہے؛ وہ کَشیر سागर پر قائم ہے اور پُشکر-پریش سے گھرا ہوا ہے۔

Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउपसंहार/उद्धरणसूचक-अव्यय (quotative particle)
श्रीकूर्मपुराणेin the Śrī Kūrma Purāṇa
श्रीकूर्मपुराणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्रीकूर्मपुराण (प्रातिपदिक; श्री + कूर्म + पुराण)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (locative), एकवचन; समासः—कर्मधारय/तत्पुरुष-प्रायः (‘श्रीमत् कूर्मपुराणम्’)
षट्साहस्र्यांin the six-thousand (verses)
षट्साहस्र्यां:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootषट्साहस्री (प्रातिपदिक; षट् + साहस्र)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (locative), एकवचन; विशेषणम्—संहितायाः
संहितायाम्in the compendium (saṃhitā)
संहितायाम्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootसंहिता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (locative), एकवचन
पूर्वविभागेin the former section
पूर्वविभागे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootपूर्वविभाग (प्रातिपदिक; पूर्व + विभाग)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (locative), एकवचन; तत्पुरुषः—‘पूर्वः विभागः’
सप्तचत्वारिंशःforty-seventh
सप्तचत्वारिंशः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसप्तचत्वारिंशत् (संख्याप्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम्—अध्यायः
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (nominative), एकवचन
सूतःSūta
सूतः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसूत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (परोक्शभूत/perfect), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन
शाकद्वीपस्यof Śāka-dvīpa
शाकद्वीपस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootशाकद्वीप (प्रातिपदिक; शाक + द्वीप)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (genitive), एकवचन
विस्तारात्from (its) extent
विस्तारात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootविस्तार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (ablative), एकवचन
द्विगुणेनby double (measure)
द्विगुणेन:
Karana (करण)
TypeAdjective
Rootद्विगुण (प्रातिपदिक; द्वि + गुण)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (instrumental), एकवचन; विशेषणम्—व्यवस्थितः
व्यवस्थितःis arranged/placed
व्यवस्थितः:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootवि + अव + स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकृत् (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेष्यः—द्वीपः (अध्याहृतः)
क्षीरार्णवम्the ocean of milk
क्षीरार्णवम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootक्षीरार्णव (प्रातिपदिक; क्षीर + अर्णव)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (object), एकवचन; तत्पुरुषः—‘क्षीरस्य अर्णवः’
समाश्रित्यhaving taken refuge in/approached
समाश्रित्य:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootसम् + आ + श्रि (धातु) + ल्यप् (क्त्वा-प्रत्यय)
Formअव्ययकृदन्त (क्त्वान्त/gerund), ‘having resorted to’
द्वीपःthe island
द्वीपः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootद्वीप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
पुष्करसंवृतःsurrounded by Puṣkara (sea/region)
पुष्करसंवृतः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootपुष्कर + संवृत (प्रातिपदिक; सम् + वृ (धातु) + क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम्—द्वीपः; तत्पुरुषः—‘पुष्करेण संवृतः’
Speaker

Suta

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Characters & Entities
S
Suta
K
Kurma Purana
S
Shaka-dvipa
P
Pushkara-dvipa
K
Kshira-arnava (Ocean of Milk)

FAQs

This verse is primarily cosmographical, describing the arrangement of dvīpas and the Ocean of Milk; it implies an ordered cosmos (ṛta) rather than directly teaching Ātman doctrine.

No specific yoga practice is taught in this verse; it belongs to the Purva-bhāga’s descriptive geography, which later supports dharma and pilgrimage-oriented contemplation.

It does not explicitly address Śiva–Viṣṇu unity; its focus is the Purāṇic map of creation, within which later Kurma Purana sections develop the synthesis more directly.

←Previous Verse
Next Verse→