Kurma Purana — Purva Bhaga, Shloka 39

Ikṣvāku-vaṃśa (Genealogy) culminating in Rāma; Setu-liṅga Māhātmya; Continuation through Kuśa and Lava

Devanagari script

अश्रुपूर्णेक्षणां हृद्यां संस्मरन्तीमनिन्दिताम् / राममिन्दीवरश्यामं लक्ष्मणं चात्मसंस्थितम्

Transliteration

aśrupūrṇekṣaṇāṃ hṛdyāṃ saṃsmarantīmaninditām / rāmamindīvaraśyāmaṃ lakṣmaṇaṃ cātmasaṃsthitam

Translation

آنسوؤں سے بھری آنکھوں والی، نرم دل اور بے عیب وہ نِیل کنول جیسے ش्याम شری رام اور اپنے اندر ثابت قدم لکشمن کو بار بار یاد کرتی رہی۔

Word by Word

• अश्रु-पूर्ण-ईक्षणाम्: her whose eyes were full of tears
• अश्रु-पूर्ण-ईक्षणाम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अश्रु (प्रातिपदिक) + पूर्ण (कृदन्त/प्रातिपदिक) + ईक्षण (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (अश्रुभिः पूर्णे ईक्षणे यस्याः)

• हृद्याम्: dear, heart-pleasing
• हृद्याम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: हृद्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम्

• संस्मरन्तीम्: remembering
• संस्मरन्तीम्: Karma (कर्म)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: वर्तमान-कृदन्त (शतृ), स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘संस्मर्’ (सम्+स्मृ) — remembering

• अनिन्दिताम्: blameless
• अनिन्दिताम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अनिन्दित (कृदन्त/प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम्

• रामम्: Rama
• रामम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• इन्दीवर-श्यामम्: dark like a blue lotus
• इन्दीवर-श्यामम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: इन्दीवर (प्रातिपदिक) + श्याम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः (इन्दीवर इव श्यामः)

• लक्ष्मणम्: Lakshmana
• लक्ष्मणम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-बोधक अव्यय (conjunction)

• आत्म-संस्थितम्: standing close/steadfast (by himself/at heart)
• आत्म-संस्थितम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: आत्मन् (प्रातिपदिक) + संस्थित (कृदन्त/प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (आत्मनि/आत्मना संस्थितः)

Speaker

Purana-narrator (Suta/Vyasa tradition) describing the scene

Verse Rasa

Primary Rasa: karuna

Secondary Rasa: shringara

Characters & Entities

• Rama
• Lakshmana

More Details (4 sections)

FAQs

How does this verse explain the nature of the Supreme Self (Atman)?

By describing Lakshmana as ātma-saṃsthita—“established within himself”—the verse highlights inner steadiness (ātma-niṣṭhā), a key marker of Self-alignment that later Purāṇic yoga teachings associate with realization and disciplined composure.

What Yoga or Meditative practices are highlighted here?

The verse foregrounds smaraṇa (recollective contemplation): sustained remembrance of the chosen ideal (Rama) alongside the yogic quality of self-possession (ātma-saṃsthiti), aligning with Purāṇic bhakti-yoga where focused memory stabilizes the mind.

How does this verse depict the relationship between Shiva and Vishnu?

This specific verse is Vaishnava in imagery (Rama as the focus of remembrance) and does not explicitly mention Shiva; within the Kurma Purana’s broader Shaiva–Vaishnava synthesis, such devotion is typically treated as compatible with yogic inwardness rather than sectarian opposition.