Shloka 21

Yama-mārga (Adhvan) and the Courts of Yama: Vaivasvatī and Chitragupta

तत्रस्थो भगवान् धर्म आसने तु समे शुभे / दशयो जनविस्तीर्णे नीलजीमूतसन्निभे

tatrastho bhagavān dharma āsane tu same śubhe / daśayo janavistīrṇe nīlajīmūtasannibhe

وہاں بھگوان دھرم ایک ہموار اور مبارک تخت پر جلوہ فرما تھے؛ وہ تخت دس یوجن چوڑا اور نیلے بارانی بادلوں کے تودے کی مانند سیاہ فام تھا۔

तत्रthere
तत्र:
Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Roottatra (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (locative adverb)
स्थःstanding/being
स्थः:
Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Root√स्था (धातु) → स्थ (कृदन्त-प्रातिपदिक, क्त/क्तवत्-प्राय)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; 'स्थित/स्थ' = standing/being
भगवान्the venerable lord
भगवान्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootbhagavat (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; विशेष्य (honorific)
धर्मःDharma (Yama)
धर्मः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootdharma (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन
आसनेon the seat/throne
आसने:
Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootāsana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन
तुindeed
तु:
Sambandha-bodhaka (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Roottu (अव्यय)
Formअव्यय; निपात
समेeven, level
समे:
Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootsama (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन; विशेषण (agreeing with आसने)
शुभेauspicious
शुभे:
Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootśubha (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन; विशेषण (agreeing with आसने)
दशten
दश:
Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootdaśa (संख्या-प्रातिपदिक)
Formअव्ययवत् संख्या; (यहाँ) विशेषण; 'दश' = ten
योजनyojanas
योजन:
Measure-specifier (Pramāṇa)
TypeNoun
Rootyojana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, (समासपूर्वपद-रूप) बहुवचनार्थे; 'दश-योजन' इति मापवाचक
विस्तीर्णेspread out, extensive
विस्तीर्णे:
Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootवि-√स्तॄ (धातु) → विस्तीर्ण (कृदन्त-प्रातिपदिक, क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; विशेषण (आसने)
नीलजीमूतसन्निभेresembling a dark cloud
नीलजीमूतसन्निभे:
Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootनील + जीमूत + सन्निभ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन; तत्पुरुष-समासः (नीलजीमूतवत् सन्निभम्)

Lord Vishnu (narrating to Garuda/Vinata-putra)

Afterlife Stage: Yamaloka Journey

Concept: Dharma is enthroned—stable, auspicious, and vast—signaling that moral order is sovereign over all beings.

Vedantic Theme: Īśvara as dharma-niyantā (governor of moral law); the jīva’s subjection to niyati through karma.

Application: Align choices with dharma even when unseen; cultivate inner steadiness (sthiti) like the ‘even throne’—non-reactive integrity.

Primary Rasa: bhayanaka

Secondary Rasa: adbhuta

Type: throne dais/audience seat

Related Themes: Garuda Purana Pretakalpa: portrayal of Yama/Dharma as ruler and judge; descriptions of his form, court, and function

D
Dharma (Dharmaraja/Yama)

FAQs

This verse depicts Dharmaraja’s majestic seat, emphasizing that the after-death journey culminates in an ordered, auspicious realm of moral accounting where Dharma presides as cosmic judge.

By placing Dharmaraja ‘there’ in a formal assembly setting, the verse situates the soul’s post-mortem passage within a structured process—arrival to a realm where deeds are weighed under Dharma’s authority.

Live with accountability: treat actions as consequential and reviewable—cultivating truthfulness, restraint, charity, and duty—so one’s karmic record aligns with Dharma.