Previous Verse
Next Verse

Shloka 6

Mudrā-vidhāna (Lalitopākhyāna): Āvāhanī–Saṃkṣobhiṇī–Ākarṣiṇī and allied Mudrās

मध्यमातर्जनीभ्यां तु कनिष्ठानामिके समे / अङ्कुशाकाररूपाभ्यां मध्यगे कलशोद्भव / इयमाकर्षिणी मुद्रा त्रैलोक्याकर्षणे क्षमा

madhyamātarjanībhyāṃ tu kaniṣṭhānāmike same / aṅkuśākārarūpābhyāṃ madhyage kalaśodbhava / iyamākarṣiṇī mudrā trailokyākarṣaṇe kṣamā

اے کلش اُدبھَو! درمیانی اور شہادت کی انگلیوں کو، نیز چھوٹی اور انامیکا کو برابر رکھ کر دونوں کو اَنگُش (کنڈے) کی صورت دو؛ یہ ‘آکرشِنی’ مُدرَا تینوں لوکوں کو کھینچنے میں قادر ہے۔

madhyamā-tarjanībhyāmwith the middle and index fingers
madhyamā-tarjanībhyām:
Karaṇa (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootmadhyamā (प्रातिपदिक) + tarjanī (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Instrumental (3rd/तृतीया), Dual (द्विवचन); Dvandva: ‘middle finger and index finger’
tubut/indeed
tu:
Sambandha (सम्बन्ध/Contrast)
TypeIndeclinable
Roottu (अव्यय)
FormConjunction/Particle (निपात)
kaniṣṭhā-nāmikein/at the little and ring fingers (kept together)
kaniṣṭhā-nāmike:
Adhikaraṇa (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootkaniṣṭhā (प्रातिपदिक) + nāmikā (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Locative (7th/सप्तमी), Dual (द्विवचन); Dvandva: ‘little finger and ring finger’
sameequally/aligned
same:
Adhikaraṇa (अधिकरण/State)
TypeAdjective
Rootsama (प्रातिपदिक)
FormMasculine/Neuter (पुं/नपुंसकलिङ्ग), Locative (7th/सप्तमी), Singular (एकवचन); adverbial-locative ‘in an equal state/level’
aṅkuśa-ākāra-rūpābhyāmwith (them) in the form of a hook
aṅkuśa-ākāra-rūpābhyām:
Karaṇa (करण/Instrument/Mode)
TypeAdjective
Rootaṅkuśa (प्रातिपदिक) + ākāra (प्रातिपदिक) + rūpa (प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Instrumental (3rd/तृतीया), Dual (द्विवचन); Tatpuruṣa: ‘having the form of a hook-shape’
madhyagein the middle
madhyage:
Adhikaraṇa (अधिकरण/Location)
TypeAdjective
Rootmadhya-ga (गम् धातु + ग (कृदन्त-प्रातिपदिक))
FormPresent participial adjective (वर्तमानकृदन्त), Locative (7th/सप्तमी), Singular (एकवचन), Masculine/Neuter; ‘being in the middle’
kalaśa-udbhavaO Pot-born one (Agastya)
kalaśa-udbhava:
Sambodhana (सम्बोधन/Address)
TypeNoun
Rootkalaśa (प्रातिपदिक) + udbhava (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Vocative (8th/सम्बोधन), Singular (एकवचन); Tatpuruṣa epithet ‘born from the pot’
iyamthis
iyam:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootidam (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन)
ākarṣiṇīattracting/drawing
ākarṣiṇī:
Karta (कर्ता/Predicate adjective)
TypeAdjective
Rootākarṣiṇī (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन); qualifying mudrā
mudrāmudrā (gesture)
mudrā:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootmudrā (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन)
trailokya-ākarṣaṇein attracting the three worlds
trailokya-ākarṣaṇe:
Adhikaraṇa (अधिकरण/Domain)
TypeNoun
Roottri (प्रातिपदिक) + loka (प्रातिपदिक) + ākarṣaṇa (प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Locative (7th/सप्तमी), Singular (एकवचन); Tatpuruṣa: ‘attraction of the three worlds’
kṣamācapable/effective
kṣamā:
Karta (कर्ता/Predicate adjective)
TypeAdjective
Rootkṣamā (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन); predicate adjective to mudrā