Shloka 13
Mudrā-vidhāna (Lalitopākhyāna): Āvāhanī–Saṃkṣobhiṇī–Ākarṣiṇī and allied Mudrās
Devanagari script
सव्यं दक्षिणादेशे तु दक्षिणं सव्यदेशतः / बाहू कृत्वा तु देवर्षे हस्तौ सम्परिवर्त्य च ४२।१२ / कनिष्ठानामिके युक्ते क्रमेणानेन तापस / तर्जनीभ्यां समाक्रान्ते सर्वोर्ध्वमपि मध्यमे
Transliteration
savyaṃ dakṣiṇādeśe tu dakṣiṇaṃ savyadeśataḥ / bāhū kṛtvā tu devarṣe hastau samparivartya ca 42.12 / kaniṣṭhānāmike yukte krameṇānena tāpasa / tarjanībhyāṃ samākrānte sarvordhvamapi madhyame
Translation
اے دیورشی! بائیں کو دائیں جانب اور دائیں کو بائیں جانب رکھ کر، بازو بنا کر دونوں ہاتھوں کو آپس میں پلٹ دے۔ اے تپسوی! اسی ترتیب سے کنِشٹھا اور انامِکہ کو ملا کر، دونوں ترجنियों سے گھیر لے؛ اور مدھیما کو بھی پوری طرح اوپر اٹھا دے۔
Word by Word
सव्यम्the left (hand)
सव्यम्:
कर्म (कर्म/Direct object)
TypeNoun
Rootसव्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; ‘left (hand/side)’
दक्षिण-आदेशेin the right position
दक्षिण-आदेशे:
अधिकरण (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootदक्षिण (प्रातिपदिक) + आदेश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; ‘in the right position/side’
तुand/indeed
तु:
सम्बन्ध (Particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात/particle
दक्षिणम्the right (hand)
दक्षिणम्:
कर्म (कर्म/Direct object)
TypeNoun
Rootदक्षिण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; ‘right (hand/side)’
सव्य-देशतःfrom the left side
सव्य-देशतः:
अपादान (अपादान/Source)
TypeIndeclinable
Rootसव्य (प्रातिपदिक) + देश (प्रातिपदिक) + तः (अव्यय-तसिल्)
Formतसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय; ‘from the left side/place’
बाहूthe two arms
बाहू:
कर्म (Direct object)
TypeNoun
Rootबाहु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे द्वितीया (2nd), द्विवचन; ‘two arms’
कृत्वाhaving made/placed
कृत्वा:
पूर्वकाल (Absolutive)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formक्त्वान्त अव्यय (gerund)
तुthen/indeed
तु:
सम्बन्ध (Particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात/particle
देवर्षेO divine sage
देवर्षे:
सम्बोधन (Address)
TypeNoun
Rootदेवर्षि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचन
हस्तौthe two hands
हस्तौ:
कर्म (Direct object)
TypeNoun
Rootहस्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे द्वितीया (2nd), द्विवचन; ‘two hands’
सम्परिवर्त्यhaving rotated/turned
सम्परिवर्त्य:
पूर्वकाल (Absolutive)
TypeVerb
Rootसम् + परि + वृत्/वर्त् (धातु)
Formक्त्वान्त-समकक्ष अव्यय (gerund in -ya); ‘having turned around/rotated’
चand
च:
सम्बन्ध (Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय; conjunction ‘and’
कनिष्ठा-अनामिकेthe little and ring fingers
कनिष्ठा-अनामिके:
कर्ता (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootकनिष्ठा (प्रातिपदिक) + अनामिका (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st), द्विवचन; dvandva ‘little-finger and ring-finger (pair)’
युक्तेjoined/paired
युक्ते:
विशेषण (Adjectival)
TypeAdjective
Rootयुज् (धातु) → युक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st), द्विवचन; past participle ‘joined/placed together’ qualifying kaniṣṭhānāmike
क्रमेणin sequence
क्रमेण:
क्रियाविशेषण (Manner)
TypeNoun
Rootक्रम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे तृतीया (3rd), एकवचन; instrumental ‘in order’
अनेनwith this
अनेन:
करण (Instrument)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्गे तृतीया (3rd), एकवचन; instrumental ‘by this/with this’
तापसO ascetic
तापस:
सम्बोधन (Address)
TypeNoun
Rootतापस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे सम्बोधन (Vocative), एकवचन
तर्जनीभ्याम्with the two index-fingers
तर्जनीभ्याम्:
करण (Instrument)
TypeNoun
Rootतर्जनी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे तृतीया (3rd), द्विवचन; instrumental ‘by/with the two index-fingers’
समाक्रान्तेoverlapped/pressed over
समाक्रान्ते:
विशेषण (Adjectival)
TypeAdjective
Rootसम् + आ + क्रम् (धातु) → समाक्रान्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st), द्विवचन; past participle ‘covered/overlapped/pressed’
सर्वम्entirely
सर्वम्:
क्रियाविशेषण (Extent)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया (2nd), एकवचन; used adverbially ‘entirely’
ऊर्ध्वम्upwards
ऊर्ध्वम्:
क्रियाविशेषण (Direction)
TypeIndeclinable
Rootऊर्ध्व (प्रातिपदिक/अव्ययप्राय)
Formअव्यय; adverb ‘upwards’
अपिalso
अपि:
सम्बन्ध (Particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; particle ‘also/even’
मध्यमेin the middle (finger/part)
मध्यमे:
अधिकरण (Location)
TypeNoun
Rootमध्यम (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे सप्तमी (7th), एकवचन; ‘in/on the middle (finger/part)’