Shloka 12
Śrīcakra–Mantra–Pūjāvidhi: Agastya–Hayagrīva Saṃvāda
Lalitopākhyāna Context
Devanagari script
तस्यैव रसनाभागे नित्यं नृत्यति भारती / पाटलैः कुसुमैश्चक्रं योर्ऽचयेदुक्तमार्गतः / सार्वभौमं च राजानं दासवद्वशयेदसौ
Transliteration
tasyaiva rasanābhāge nityaṃ nṛtyati bhāratī / pāṭalaiḥ kusumaiścakraṃ yor'cayeduktamārgataḥ / sārvabhaumaṃ ca rājānaṃ dāsavadvaśayedasau
Translation
اس کی زبان کے حصّے میں بھارَتی (سرسوتی) نِتّیہ رقص کرتی ہے؛ جو بتائے ہوئے طریقے سے پاٹل پھولوں سے چکر کی ارچنا کرے، وہ سَروَبھوم راجا کو بھی غلام کی طرح تابع کر لیتا ہے۔
Word by Word
तस्यof him
तस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी विभक्ति, एकवचन
एवindeed
एव:
सम्बन्ध (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय (emphatic particle)
रसना-भागेin the tongue-region
रसना-भागे:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
TypeNoun
Rootरसना (प्रातिपदिक) + भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन; अधिकरण (in the region of the tongue)
नित्यम्always
नित्यम्:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootनित्य (प्रातिपदिक)
Formक्रियाविशेषण-अव्यय (adverb)
नृत्यतिdances
नृत्यति:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Root√नृत् (धातु)
Formलट्-लकार (present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
भारतीBhāratī (Sarasvatī)
भारती:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootभारती (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; कर्तृपद (Sarasvatī)
पाटलैःpink/red
पाटलैः:
विशेषण (Qualifier of Karaṇa)
TypeAdjective
Rootपाटल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम् (qualifying 'कुसुमैः')
कुसुमैःwith flowers
कुसुमैः:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootकुसुम (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, बहुवचन; करण
चक्रम्a wheel/circle (arrangement)
चक्रम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootचक्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; कर्म (object of worship/arrangement)
यःwho
यः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; सम्बन्धक-सर्वनाम
अर्चयेत्should worship
अर्चयेत्:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Root√अर्च् (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
उक्त-मार्गतःaccording to the prescribed method
उक्त-मार्गतः:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootउक्त (कृदन्त; √वच्) + मार्ग (प्रातिपदिक) + तस् (तद्धित-अव्यय)
Formअव्यय (adverb) formed with तसिल्/तस्; 'मार्गतः' = according to the path/method; 'उक्तमार्गतः' = according to the said method
सार्वभौमम्universal (sovereign)
सार्वभौमम्:
विशेषण (Qualifier of Karma)
TypeAdjective
Rootसार्वभौम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (qualifying 'राजानम्')
चand
च:
समुच्चय (Conjunctive)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)
राजानम्king
राजानम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; कर्म
दासवत्like a servant
दासवत्:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootदासवत् (अव्यय/तुल्यप्रत्ययान्त)
Formअव्यय (comparative adverb) = 'like a servant'
वशयेत्should subdue, bring under control
वशयेत्:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Root√वश् (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद; causative sense in usage 'to bring under control'
असौthat person (he)
असौ:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootअदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; निर्देश (that person)