Shloka 72
ललितोपाख्याने मन्त्रतारतम्यकथनम्
Hierarchy of Mantras in the Lalitopākhyāna
Devanagari script
यैस्तु तप्तं तपस्तीव्रं तैरेवात्मनि ध्यायते / तस्य नो पश्चिमं जन्म स्वयं यो वा न शङ्करः / न तेन लभ्यते विद्या ललिता परमेश्वरी
Transliteration
yaistu taptaṃ tapastīvraṃ tairevātmani dhyāyate / tasya no paścimaṃ janma svayaṃ yo vā na śaṅkaraḥ / na tena labhyate vidyā lalitā parameśvarī
Translation
جنہوں نے سخت تپسیا کی ہے وہی اپنے باطن میں اس کا دھیان کر سکتے ہیں۔ جو خود شنکر نہیں، اس کے لیے یہ آخری جنم نہیں؛ اس سے للیتا پرمیشوری کی ودیا حاصل نہیں ہوتی۔
Word by Word
यैःby whom (those by whom)
यैः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; सम्बन्धबोधक (relative)
तुbut
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; विरोध/अन्वय
तप्तम्performed/endured (as austerity)
तप्तम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeVerb
Rootतप् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (Past passive participle/क्त), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा, एकवचन; ‘तपस्’ इत्यस्य विशेषणरूपेण (austerity performed)
तपः-तीव्रम्intense austerity
तपः-तीव्रम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतपस् (प्रातिपदिक) + तीव्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्म (object understood with ‘तप्तम्’)
तैःby them
तैः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; कर्तृकरणभावे (agent in passive)
एवindeed/only
एव:
Niyamaka (अवधारण)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारण
आत्मनिin the self
आत्मनि:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अधिकरण
ध्यायतेis meditated upon / meditates
ध्यायते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootध्यै (धातु)
Formलट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद/कर्मणि-प्रयोगसदृश (is meditated upon / meditates)
तस्यof him/of that one
तस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; सम्बन्ध (genitive)
नnot
न:
Pratishedha (निषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध
उindeed (particle)
उ:
Niyamaka (अवधारण)
TypeIndeclinable
Rootउ (अव्यय)
Formअव्यय; पदपूरण/अनुनासिक (expletive/emphatic particle)
पश्चिमम्last/final
पश्चिमम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootपश्चिम (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण
जन्मbirth
जन्म:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootजन्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्म/विषय (object/thing spoken of)
स्वयम्oneself
स्वयम्:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootस्वयम् (अव्यय)
Formअव्यय; आत्मवाचक क्रियाविशेषण
यःwho
यः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सम्बन्धबोधक (relative)
वाor
वा:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formअव्यय; विकल्प (disjunctive particle)
नnot
न:
Pratishedha (निषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध
शङ्करःŚaṅkara (Śiva)
शङ्करः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootशङ्कर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तृ/विधेय (predicate nominative)
नnot
न:
Pratishedha (निषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध
तेनby him/thereby
तेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; करण/हेतु (by him/thereby)
लभ्यतेis obtained
लभ्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootलभ् (धातु)
Formलट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि प्रयोग (passive)
विद्याknowledge/vidyā
विद्या:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootविद्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तृपद (subject of passive)
ललिताLalitā
ललिता:
Visheshana (विशेषण)
TypeNoun
Rootललिता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण/नाम (apposition to ‘परमेश्वरी’)
परम-ईश्वरीthe Supreme Goddess
परम-ईश्वरी:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपरम (प्रातिपदिक) + ईश्वरी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विधेय (predicate/apposition)