Previous Verse
Next Verse

Shloka 60

ललितोपाख्याने मन्त्रतारतम्यकथनम्

Hierarchy of Mantras in the Lalitopākhyāna

चन्द्रार्कमण्डलद्वन्द्वकुचमण्डलशोभिनी / त्रिलोके ललना तस्य दर्शनादनुरज्यति / अन्यासां तु वराकीणां वक्तव्यं किं तपोधन

candrārkamaṇḍaladvandvakucamaṇḍalaśobhinī / triloke lalanā tasya darśanādanurajyati / anyāsāṃ tu varākīṇāṃ vaktavyaṃ kiṃ tapodhana

چاند اور سورج کے دو منڈلوں جیسے سینہ کے حلقوں کی شوخی سے آراستہ وہ؛ اس کے دیدار ہی سے تینوں لوک کی عورتیں شیفتہ ہو جاتی ہیں۔ پھر دوسری بے بس عورتوں کے بارے میں کیا کہا جائے، اے تپودھن!

candra-arka-maṇḍala-dvandva-kuca-maṇḍala-śobhinīshe who shines with breasts like the pair of sun-and-moon discs
candra-arka-maṇḍala-dvandva-kuca-maṇḍala-śobhinī:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootcandra (प्रातिपदिक) + arka (प्रातिपदिक) + maṇḍala (प्रातिपदिक) + dvandva (प्रातिपदिक) + kuca (प्रातिपदिक) + maṇḍala (प्रातिपदिक) + śobhinī (कृदन्त/प्रातिपदिक; √śubh धातु, णिनि/इनी प्रत्यय ‘shining/beautifying’)
Formस्त्रीलिङ्ग (Feminine), प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (Singular); बहुपद-तत्पुरुषः—‘(whose) breast-orbs shine like the pair of sun-and-moon discs’
tri-lokein the three worlds
tri-loke:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Roottri (प्रातिपदिक) + loka (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), सप्तमी (7th/Locative), एकवचन (Singular)
lalanāa woman
lalanā:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootlalanā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (Feminine), प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (Singular)
tasyaof him/of that (one)
tasya:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive relation)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक (Masc/Neut), षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन (Singular)
darśanātfrom seeing (him)
darśanāt:
Hetu (हेतु/Cause)
TypeNoun
Rootdarśana (प्रातिपदिक; √dṛś धातु से)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), पञ्चमी (5th/Ablative), एकवचन (Singular)
anurajyatibecomes attached/gets enamored
anurajyati:
Kriya (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Rootanu+√rañj (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद (Parasmaipada)
anyāsāmof other (women)
anyāsām:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive relation)
TypeAdjective
Rootanya (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (Feminine), षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन (Plural)
tubut
tu:
Sambandha (सम्बन्ध/Discourse particle)
TypeIndeclinable
Roottu (अव्यय)
Formनिपात (particle), विरोध/विभेद = ‘but/however’
varākīṇāmof the poor/helpless women
varākīṇām:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive relation)
TypeNoun
Rootvarākī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (Feminine), षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन (Plural)
vaktavyamto be said/mentionable
vaktavyam:
Karma (कर्म/Predicative object: ‘what is to be said’)
TypeNoun
Root√vac (धातु) + tavya (कृत् प्रत्यय)
Formतव्यत्-कृदन्त (gerundive/obligatory), नपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया (Nom/Acc), एकवचन (Singular)
kimwhat?
kim:
Prashna (प्रश्न/Interrogative)
TypeNoun
Rootkim (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया (Nom/Acc), एकवचन (Singular)
tapo-dhanaO treasure of austerity (ascetic)
tapo-dhana:
Sambodhana (सम्बोधन/Address)
TypeNoun
Roottapas (प्रातिपदिक) + dhana (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), सम्बोधन (Vocative), एकवचन (Singular)