Shloka 93
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
सुखदुःखमहंभावाद्भोज्यमित्यभिधीयते / अचेतनत्वाद्विषयस्तद्विधर्मा विभुः स्मृतः
Transliteration
sukhaduḥkhamahaṃbhāvādbhojyamityabhidhīyate / acetanatvādviṣayastadvidharmā vibhuḥ smṛtaḥ
Translation
سکھ دُکھ اور ‘میں’ کے بھاؤ کے تعلق سے اسے ‘بھوجیہ/بھोगیہ’ کہا جاتا ہے۔ بے شعور ہونے سے وہی موضوعِ بھوگ ہے؛ اس کے مخالف دھرم والا وِبھو (پرَم) یاد کیا گیا ہے۔
Word by Word
सुख-दुःख-अहं-भावात्from the ego-sense of pleasure and pain
सुख-दुःख-अहं-भावात्:
Hetu/Apādāna (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootसुख (प्रातिपदिक) + दुःख (प्रातिपदिक) + अहम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + भाव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (5th/Ablative), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (सुखदुःखयोः अहंभावः)
भोज्यम्that which is to be enjoyed/experienced
भोज्यम्:
Karma/Predicative (कर्म/विधेय)
TypeNoun
Rootभोज्य (कृदन्त-प्रातिपदिक; √भुज् (धातु) + यत्)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (1st/2nd), एकवचन; कर्मणि-योग्य/भोग्य (gerundive)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/उद्धरण)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण/निगमनार्थक-अव्यय (quotative particle)
अभिधीयतेis called/denoted
अभिधीयते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√धा (धातु) उपसर्गः अभि + धीयते (कर्मणि)
Formलट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष (3rd), एकवचन; कर्मणि-प्रयोग (Passive)
अचेतनत्वात्because of insentience
अचेतनत्वात्:
Hetu/Apādāna (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootअचेतनत्व (प्रातिपदिक; अ-चेतन + त्व)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (5th/Ablative), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (नञ्-पूर्वपद)
विषयःthe object (of experience)
विषयः:
Karta (कर्ता/विषयः as subject)
TypeNoun
Rootविषय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन
तद्-विधर्माhaving that characteristic
तद्-विधर्मा:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + विधर्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (तस्य विधर्मा = having that nature/attribute)
विभुःthe all-pervading one
विभुः:
Karta/Predicative (कर्ता/विधेय)
TypeNoun
Rootविभु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
स्मृतःis regarded/remembered (as)
स्मृतः:
Kriyā/Predicative (क्रिया/विधेय)
TypeVerb
Rootस्मृत (कृदन्त-प्रातिपदिक; √स्मृ (धातु) + क्त)
Formभूतकृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मणि-भावः