Shloka 81
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
अव्यक्तानुग्रहान्तं च क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं च यत् / एवं ज्ञात्वा शुचिर्भूत्वा ज्ञानाद्वै विप्रमुच्यते
Transliteration
avyaktānugrahāntaṃ ca kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ ca yat / evaṃ jñātvā śucirbhūtvā jñānādvai vipramucyate
Translation
جو اَوْیَکت کے انُگرہ کی حد تک ہے اور کْشیتْرَجْنَ کے زیرِ اقتدار ہے—اسے یوں جان کر، پاکیزہ ہو کر، آدمی علم ہی سے نجات پاتا ہے۔
Word by Word
avyakta-anugraha-antamhaving as its end the unmanifest’s grace
avyakta-anugraha-antam:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootavyakta (प्रातिपदिक) + anugraha (प्रातिपदिक) + anta (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (avyaktasya anugrahasya antaḥ/antam) ‘having the end/limit of unmanifest grace’ (qualifying yat)
caand
ca:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक
kṣetrajña-adhiṣṭhitampresided over by the kṣetrajña
kṣetrajña-adhiṣṭhitam:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootkṣetrajña (प्रातिपदिक) + adhiṣṭhita (प्रातिपदिक; कृदन्ताधारित)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तृतीया/षष्ठी-तत्पुरुषार्थः (kṣetrajñena adhiṣṭhitam / kṣetrajñasya adhiṣṭhitam) ‘presided over by the knower of the field’
caand
ca:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक
yatthat which
yat:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootyad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धसूचक सर्वनाम (relative pronoun)
evamthus
evam:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootevam (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकारवाचक क्रियाविशेषण
jñātvāhaving known
jñātvā:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootjñā (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund/absolutive), ‘having known’
śuciḥpure
śuciḥ:
Karta-anvaya (कर्तृविशेषण)
TypeAdjective
Rootśuci (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (predicate adjective)
bhūtvāhaving become
bhūtvā:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootbhū (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund), ‘having become’
jñānātfrom/through knowledge
jñānāt:
Hetu/Apādāna (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootjñāna (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (ablative), एकवचन; हेत्वर्थे (ablative of cause/from)
vaiindeed
vai:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Rootvai (अव्यय)
Formअव्यय; निश्चयार्थक निपात
vipramucyateis completely released
vipramucyate:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootvi-pra-muc (धातु)
Formलट् (Present), आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि प्रयोगः (passive)