Shloka 8
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
प्रणष्टे गन्धतन्मात्रे तोयावस्था धरा भवेत् / आपस्तदा प्रविष्टास्तु वेगवत्यो महास्वनाः
Transliteration
praṇaṣṭe gandhatanmātre toyāvasthā dharā bhavet / āpastadā praviṣṭāstu vegavatyo mahāsvanāḥ
Translation
جب گندھ-تنماتر ناپید ہو جائے تو زمین آب کی حالت اختیار کر لیتی ہے۔ تب تیز رفتار اور عظیم گرج والی آبیں اس میں داخل ہوتی ہیں۔
Word by Word
प्रणष्टेwhen (it) is destroyed
प्रणष्टे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeVerb
Rootpra-√naś (धातु) + नष्ट (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (क्त/PPP), Locative singular (सप्तमी एकवचन), नपुंसकलिङ्गे/पुंलिङ्गे—सन्दर्भे ‘गन्धतन्मात्रे’ इत्यस्य विशेषणम्; ‘when (it is) destroyed’
गन्ध-तन्मात्रेin the subtle element of smell
गन्ध-तन्मात्रे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootगन्ध (प्रातिपदिक) + तन्मात्र (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुषः (गन्धस्य तन्मात्रम्), नपुंसकलिङ्ग, Locative (सप्तमी) एकवचन
तोय-अवस्थाthe state of water
तोय-अवस्था:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतोय (प्रातिपदिक) + अवस्था (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुषः (तोयस्य अवस्था), स्त्रीलिङ्ग, Nominative (प्रथमा) एकवचन
धराearth
धरा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootधरा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, Nominative (प्रथमा) एकवचन; ‘earth’
भवेत्would become
भवेत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√bhū (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
आपःwaters
आपः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (बहुवचन-प्रयोगः), Nominative (प्रथमा) बहुवचन
तदाthen
तदा:
Kāla (काल)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (temporal adverb)
प्रविष्टाःentered
प्रविष्टाः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootpra-√viś (धातु) + प्रविष्ट (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (क्त/PPP), स्त्रीलिङ्ग, Nominative (प्रथमा) बहुवचन; ‘having entered’ (agreeing with आपः)
तुindeed/but
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (particle), विरोध/विशेषार्थक
वेगवत्यःswift
वेगवत्यः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवेगवत् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, Nominative (प्रथमा) बहुवचन; ‘swift/impetuous’ (qualifying आपः)
महास्वनाःloud-roaring
महास्वनाः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमहā (उपसर्ग/प्रातिपदिक) + स्वन (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारयः (महान् स्वनः यस्याः), स्त्रीलिङ्ग, Nominative (प्रथमा) बहुवचन; (qualifying आपः)