Shloka 6
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
महदादिविकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये / स्वभावकारिते तस्मिन्प्रवृत्ते प्रतिसंचरे
Transliteration
mahadādivikārasya viśeṣāntasya saṃkṣaye / svabhāvakārite tasminpravṛtte pratisaṃcare
Translation
جب مہد وغیرہ کے وِکار، جو ‘وِشیش’ (کثیف) انجام تک پھیلے ہیں، فنا ہو جائیں—تب فطرت کے تقاضے سے پرتی سنچار (واپسی/انحلال) جاری ہو جاتا ہے۔
Word by Word
महदादिविकारस्यof the transformations beginning with Mahat
महदादिविकारस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootमहत् + आदि + विकार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी (6th/genitive); एकवचन — बहुपद-तत्पुरुष (mahataḥ ādiḥ ye vikārāḥ teṣām)
विशेषान्तस्यof that which ends in particulars (gross specifics)
विशेषान्तस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootविशेष + अन्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी; एकवचन — तत्पुरुष (viśeṣaḥ antaḥ yasya / viśeṣa-antam)
संक्षयेin dissolution
संक्षये:
Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
TypeNoun
Rootसंक्षय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी (7th/locative); एकवचन
स्वभावकारितेin the operation of inherent nature
स्वभावकारिते:
Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
TypeNoun
Rootस्वभाव + कारित (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; सप्तमी (7th/locative); एकवचन — तत्पुरुष (svabhāvena kāritam)
तस्मिन्in that (state)
तस्मिन्:
Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी; एकवचन
प्रवृत्तेwhen it has begun; when active
प्रवृत्ते:
Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
TypeAdjective
Rootप्र + √वृत् (धातु) → प्रवृत्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त; पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी; एकवचन — ‘प्रवृत्ते’ (when set in motion/commenced)
प्रतिसंचरेin the reverse course (reabsorption)
प्रतिसंचरे:
Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
TypeNoun
Rootप्रति + सं + √चर् (धातु) → प्रतिसंचर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी (7th/locative); एकवचन — ‘प्रतिसंचर’ (re-absorption/returning course)