Previous Verse
Next Verse

Shloka 3

प्रत्याहारवर्णनम्

Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence

पुरान्तद्व्यणुकाद्यानां संपूर्णे कल्पसंक्षये / उपस्थिते महाघोरे ह्यप्रत्यक्षे तु कस्यचित्

purāntadvyaṇukādyānāṃ saṃpūrṇe kalpasaṃkṣaye / upasthite mahāghore hyapratyakṣe tu kasyacit

جب کَلپ کا پورا اختتام اور نہایت ہولناک پرَلَے حاضر ہوتا ہے، تب دْویَṇُک وغیرہ لطیف تत्त्व بھی لَے ہو جاتے ہیں؛ یہ کسی پر بھی ظاہر و عیاں نہیں ہوتا۔

पुराformerly; earlier
पुरा:
Kāla-adhikaraṇa (कालाधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootपुरा (अव्यय)
Formअव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (temporal adverb)
अन्तof the end
अन्त:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootअन्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी (6th/genitive); एकवचन (singular) — समासे पूर्वपद (as prior member in compound)
तत्of that
तत्:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; नपुंसकलिङ्ग; षष्ठी (6th/genitive); एकवचन — समासे (in compound)
द्व्यणुकof the dyads (two-atom aggregates)
द्व्यणुक:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootद्वि + अणुक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; षष्ठी (6th/genitive); बहुवचन — समासान्त-प्रातिपदिक (dvigu compound base)
आद्यbeginning with
आद्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeAdjective
Rootआद्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी (6th/genitive); बहुवचन — ‘आदि’ अर्थे (beginning with)
संपूर्णेwhen complete; in the completed state
संपूर्णे:
Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
TypeAdjective
Rootसंपूर्ण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी (7th/locative); एकवचन — विशेषण (qualifier)
कल्पसंक्षयेat the dissolution of the aeon
कल्पसंक्षये:
Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
TypeNoun
Rootकल्प + संक्षय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी (7th/locative); एकवचन — षष्ठी-तत्पुरुष (kalpasya saṃkṣayaḥ)
उपस्थितेwhen (it) has come; when present
उपस्थिते:
Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
TypeAdjective
Rootउप + √स्था (धातु) → उपस्थित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (past participle); पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी (7th/locative); एकवचन — ‘उपस्थिते’ (when present/occurred)
महाघोरेin the very terrible (time/state)
महाघोरे:
Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
TypeAdjective
Rootमहā + घोर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी (7th/locative); एकवचन — कर्मधारय (mahān ca saḥ ghoraḥ)
हिindeed; for
हि:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (particle; emphatic/causal)
अप्रत्यक्षेwhen not manifest; in the unperceived (state)
अप्रत्यक्षे:
Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
TypeAdjective
Rootअ + प्रत्यक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी (7th/locative); एकवचन — नञ्-समास (negation)
तुbut; however
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; अव्यय-निपात (contrastive particle)
कस्यचित्of someone; of anything
कस्यचित्:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; षष्ठी (6th/genitive); एकवचन — अनिश्चित (indefinite: ‘of someone/anything’)