Shloka 93
Gaṇanātha-Parākrama (Episode of Gaṇeśa’s Martial Exploit) — Lalitopākhyāna Battle Continuation
Devanagari script
मुदाट्टहासनिर्भिन्नदिगष्टकधरा धरम् / प्रत्यग्रमदिरामत्ताः पाटलीकृतलोचनाः / शक्तयो दैत्यचक्रेषु न्यपतन्नेकहेलया
Transliteration
mudāṭṭahāsanirbhinnadigaṣṭakadharā dharam / pratyagramadirāmattāḥ pāṭalīkṛtalocanāḥ / śaktayo daityacakreṣu nyapatannekahelayā
Translation
خوشی کے قہقہے سے آٹھوں سمتیں چاک ہو گئیں اور زمین لرز اٹھی۔ تازہ مے سے سرشار، پاتلی رنگ آنکھوں والی شکتیوں نے ایک ہی کھیل میں دیووں کے چکروں پر دھاوا بول دیا۔
Word by Word
मुदाwith joy
मुदा:
Hetu (हेतु)
TypeIndeclinable
Rootमुद् (धातु) / मुदा (प्रातिपदिक)
Formअव्यय (क्रियाविशेषणम्/adverb): ‘हर्षेण’
आट्टहासloud laughter
आट्टहास:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootआट्टहास (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन (as member in compound)
निर्भिन्नsplit, shattered
निर्भिन्न:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootभिद् (धातु) + निर्- (उपसर्ग) → निर्भिन्न (कृदन्त, क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), पुं/नपुं/स्त्री—समासाङ्गत्वात्; अर्थः ‘भिन्न/विदीर्ण’
दिक्-अष्टकthe eight directions
दिक्-अष्टक:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootदिश् (प्रातिपदिक) + अष्टक (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुषः (दिशाम् अष्टकम्), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-एकवचन (as compound member)
धराbearing, holding
धरा:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootधृ (धातु) → धर (प्रातिपदिक) / धरा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-बहुवचन; ‘धारयन्त्यः’ (as bahuvrihi head in compound)
धरम्the mountain (bearer)
धरम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootधर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-एकवचन
प्रत्यग्रfresh, strong (new)
प्रत्यग्र:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रत्यग्र (प्रातिपदिक)
Formविशेषण, पुंलिङ्ग, प्रथमा-बहुवचन (समासाङ्गत्वात्)
मदिराliquor, wine
मदिरा:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootमदिरा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-एकवचन (implied in compound: मदिरायाः)
मत्ताःintoxicated
मत्ताः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमद् (धातु) → मत्त (कृदन्त, क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा-बहुवचन
पाटलीकृतmade reddish (pāṭalī-colored)
पाटलीकृत:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootकृ (धातु) → कृत (कृदन्त, क्त) with पाटली (प्रातिपदिक) + कृत
Formतत्पुरुष-समासः (पाटली इव कृतम्), क्त-कृदन्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा-बहुवचन (समासाङ्गत्वात्)
लोचनाःeyes
लोचनाः:
Visheshya (विशेष्य)
TypeNoun
Rootलोचन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-बहुवचन (as member; overall bahuvrihi sense ‘having eyes’)
शक्तयःspears, lances
शक्तयः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootशक्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-बहुवचन
दैत्यचक्रेषुin the demon formations/circles
दैत्यचक्रेषु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootदैत्य (प्रातिपदिक) + चक्र (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुषः (दैत्यस्य चक्रम्), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-बहुवचन
न्यपतन्fell down, descended
न्यपतन्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootपत् (धातु) + नि (उपसर्ग) → न्यपतत्
Formलङ्-लकार (Imperfect/past), प्रथमपुरुष, बहुवचन, परस्मैपद
एकहेलयाwith a single effortless motion
एकहेलया:
Prakara (प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootएक (प्रातिपदिक) + हेला (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाव-समासः; तृतीया-एकवचन-रूपेण क्रियाविशेषणम् (instrumental adverb): ‘एकया हेलया’