Shloka 39
Mānasasṛṣṭi-varṇana (Account of Mind-born Creation) | मानससृष्टिवर्णनम्
Devanagari script
विराजमसृजद्ब्रह्मा सो ऽभवत्पुरुषो विराट् / सम्राट् सशतरूपस्तु वैराजस्तु मनुः स्मृतः
Transliteration
virājamasṛjadbrahmā so 'bhavatpuruṣo virāṭ / samrāṭ saśatarūpastu vairājastu manuḥ smṛtaḥ
Translation
برہما نے وِراج کو پیدا کیا؛ وہی وِراٹ پُرُش بنا۔ وہ سمرات اور شترُوپ بھی تھا؛ اور ویرَاج ہی منو سمجھا جاتا ہے۔
Word by Word
विराजम्Virāj
विराजम्:
कर्म (Object)
TypeNoun
Rootविराज् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन
असृजत्created/emitted
असृजत्:
क्रिया (Action)
TypeVerb
Rootसृज् (धातु)
Formलङ् (Imperfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
ब्रह्माBrahmā
ब्रह्मा:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootब्रह्मन्/ब्रह्मा (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सःhe
सः:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अभवत्became
अभवत्:
क्रिया (Action)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलङ् (Imperfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
पुरुषःthe Person
पुरुषः:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
विराट्Virāṭ (the cosmic being)
विराट्:
समानााधिकरण (Apposition)
TypeNoun
Rootविराट् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; apposition to ‘पुरुषः’
सम्राट्sovereign king
सम्राट्:
समानााधिकरण (Apposition)
TypeNoun
Rootसम्राट् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; apposition
स-शतरूपःtogether with Śatarūpā
स-शतरूपः:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootस (अव्यय-उपसर्गार्थ ‘with’) + शतरूप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; उपपद-तत्पुरुषः (सह-अर्थ): ‘with Śatarūpā’
तुindeed/but
तु:
सम्बन्धसूचक (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (particle: contrast/emphasis)
वैराजःVairāja
वैराजः:
समानााधिकरण (Apposition)
TypeNoun
Rootवैराज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तुand/indeed
तु:
सम्बन्धसूचक (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; निपात
मनुःManu
मनुः:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootमनु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
स्मृतःis known/considered
स्मृतः:
क्रिया (Predicative)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु)
Formकृदन्त; क्त-प्रत्यय (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मणि भावः ‘is regarded/known’