Next Verse

Shloka 1

लोकज्ञान-वर्णन (Lokajñāna-varṇana) — Description of World-Knowledge / Cosmogonic Classification

इति श्रीब्रह्मांडे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषंगपादे लोकज्ञान वर्णनं नाम सप्तमो ऽध्यायः सूत उवाच ततोभिध्यायतस्तस्य मानस्यो जज्ञिरे प्रजाः / तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस्तैः कारणैः सह

iti śrībrahmāṃḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṃgapāde lokajñāna varṇanaṃ nāma saptamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca tatobhidhyāyatastasya mānasyo jajñire prajāḥ / taccharīrasamutpannaiḥ kāryaistaiḥ kāraṇaiḥ saha

یوں شری برہمانڈ مہاپُران کے، وایو کے بیان کردہ پُروَ بھاگ کے دوسرے انوشنگ پاد میں ‘لوک گیان ورنن’ نام ساتواں ادھیائے۔ سوت نے کہا—پھر اس کے دھیان کرنے سے مانسی پرجا پیدا ہوئی، اور اس کے جسم سے اُٹھنے والے کارْی اور کارن کے ساتھ۔

itithus
iti:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
FormQuotative particle (iti)
śrī-brahmāṇḍein the Śrī Brahmāṇḍa (Purāṇa)
śrī-brahmāṇḍe:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootśrī (प्रातिपदिक) + brahmāṇḍa (प्रातिपदिक)
FormNapumsaka, Saptamī (7th), Ekavacana; locative ‘in the revered Brahmāṇḍa’
mahā-purāṇein the great Purāṇa
mahā-purāṇe:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootmahā (प्रातिपदिक) + purāṇa (प्रातिपदिक)
FormNapumsaka, Saptamī (7th), Ekavacana
vāyu-proktespoken by Vāyu
vāyu-prokte:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootvāyu (प्रातिपदिक) + prokta (प्रातिपदिक/कृदन्त)
FormNapumsaka, Saptamī (7th), Ekavacana; ‘spoken by Vāyu’ qualifying purāṇe
pūrva-bhāgein the former section
pūrva-bhāge:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootpūrva (प्रातिपदिक) + bhāga (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Saptamī (7th), Ekavacana; locative ‘in the former part’
dvitīyein the second
dvitīye:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootdvitīya (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga/Napumsaka, Saptamī (7th), Ekavacana; ordinal ‘in the second’ (section)
anuṣaṃga-pādein the Anuṣaṃga-pāda
anuṣaṃga-pāde:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootanuṣaṃga (प्रातिपदिक) + pāda (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Saptamī (7th), Ekavacana; locative ‘in the anuṣaṃga-pāda’
loka-jñānaknowledge of the worlds
loka-jñāna:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootloka (प्रातिपदिक) + jñāna (प्रातिपदिक)
FormNapumsaka, Prathamā (1st), Ekavacana; title-member
varṇanamdescription
varṇanam:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootvarṇana (प्रातिपदिक)
FormNapumsaka, Prathamā (1st), Ekavacana; appositional title
nāmanamed
nāma:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootnāman (प्रातिपदिक)
FormAvyaya used as ‘named/called’ (nāma)
saptamaḥseventh
saptamaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootsaptama (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Prathamā (1st), Ekavacana; ordinal qualifying adhyāyaḥ
adhyāyaḥchapter
adhyāyaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootadhyāya (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Prathamā (1st), Ekavacana
sūtaḥSūta
sūtaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsūta (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Prathamā (1st), Ekavacana
uvācasaid
uvāca:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√vac (वच्, धातु)
FormLiṭ (Perfect/परोक्षभूत), Prathama-puruṣa (3rd), Ekavacana; Parasmaipada
tataḥthen
tataḥ:
Kāla/Hetu (काल/हेतु)
TypeIndeclinable
Roottataḥ (अव्यय)
FormAvyaya; adverb ‘then/from that’
abhidhyāyataḥof (him) meditating
abhidhyāyataḥ:
Kāla (काल)
TypeVerb
Rootabhi-√dhyai (ध्यै, धातु)
FormŚatṛ (present active participle/शतृ), Puṃliṅga, Ṣaṣṭhī (6th), Ekavacana; genitive absolute sense ‘while he was meditating’
tasyaof him
tasya:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Ṣaṣṭhī (6th), Ekavacana
mānasyaḥmind-born
mānasyaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootmānasa (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Prathamā (1st), Bahuvacana; ‘mental/mind-born’ qualifying prajāḥ (Vedic/Purāṇic usage)
jajñirewere born
jajñire:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√jan (जन्, धातु)
FormLiṭ (Perfect/परोक्षभूत), Prathama-puruṣa (3rd), Bahuvacana; Ātmanepada
prajāḥcreatures/offspring
prajāḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootprajā (प्रातिपदिक)
FormStrīliṅga, Prathamā (1st), Bahuvacana
tatof that
tat:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormNapumsaka, Ṣaṣṭhī (6th), Ekavacana; used as genitive in compound ‘of that’
śarīra-samutpannaiḥby/with those arisen from (his) body
śarīra-samutpannaiḥ:
Karaṇa (करण)
TypeAdjective
Rootśarīra (प्रातिपदिक) + samutpanna (कृदन्त-प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga/Napumsaka, Tṛtīyā (3rd), Bahuvacana; ‘arisen from (his) body’ qualifying kāryaiḥ
kāryaiḥwith effects/works
kāryaiḥ:
Sahakāraka (सह)
TypeNoun
Rootkārya (प्रातिपदिक)
FormNapumsaka, Tṛtīyā (3rd), Bahuvacana
taiḥwith those
taiḥ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga/Napumsaka, Tṛtīyā (3rd), Bahuvacana; demonstrative referring to kāryaiḥ
kāraṇaiḥwith causes
kāraṇaiḥ:
Sahakāraka (सह)
TypeNoun
Rootkāraṇa (प्रातिपदिक)
FormNapumsaka, Tṛtīyā (3rd), Bahuvacana
sahatogether with
saha:
Sahārtha (सहार्थ)
TypeIndeclinable
Rootsaha (अव्यय)
FormAvyaya; preposition-like ‘together with’