Shloka 90
Varāha-uddhāraṇa and the Re-constitution of Bhū-maṇḍala
Earth after Pralaya
Devanagari script
कृत्वा द्वन्द्वप्रतीयातं निकेतानि विचेतसः / पूर्व निकामचारास्ते ह्यनिकेता यथाभवन्
Transliteration
kṛtvā dvandvapratīyātaṃ niketāni vicetasaḥ / pūrva nikāmacārāste hyaniketā yathābhavan
Translation
دُوئی کے عذاب سے بچنے کو انہوں نے ٹھکانے بنائے، مگر دل و دماغ سے وہ مضطرب رہے۔ جو پہلے اپنی مرضی سے پھرتے تھے، وہ پھر بھی بے آشیانہ ہی رہے۔
Word by Word
कृत्वाhaving made/done
कृत्वा:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
TypeIndeclinable
Rootकृ (धातु) → कृत्वा (कृदन्त, क्त्वान्त/अव्ययीभाव-तुल्य)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (gerund/absolutive)
द्वन्द्व-प्रतीयातम्(a state) reached/affected by dualities
द्वन्द्व-प्रतीयातम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootद्वन्द्व (प्रातिपदिक) + प्रतीयात (प्रातिपदिक/कृदन्त-आधारित)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; षष्ठी/कर्मधारय-भावे तत्पुरुषः (determinative: 'connected with dualities')
निकेतानिdwellings
निकेतानि:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootनिकेत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), बहुवचन
विचेतसःbewildered/without clear mind
विचेतसः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootविचेतस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; विशेषणम्
पूर्वम्formerly
पूर्वम्:
Kāla (काल)
TypeIndeclinable
Rootपूर्वम् (अव्यय)
Formअव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (temporal adverb)
निकाम-चाराःmoving at will
निकाम-चाराः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootनिकाम (अव्यय/प्रातिपदिक) + चार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; उपपद-तत्पुरुषः ('moving as desired')
तेthey
ते:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; सर्वनाम
हिindeed/for
हि:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (emphatic/causal particle)
अनिकेताःhomeless/without dwellings
अनिकेताः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootअ-निकेत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; नञ्-तत्पुरुष-भाव (negated adjective)
यथाas/just as
यथा:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formअव्यय; उपमान/प्रकारवाचक (comparative/manner)
अभवन्they became/were
अभवन्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलङ् (Imperfect/लङ्), प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन; परस्मैपदम्