Shloka 69
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
स्थानात्मनः स सृष्ट्वा तु ततो ऽन्यान्स तदासृजत् / देवांश्चैव पितॄंश्चैव यौरिमा वर्द्धिताः प्रजाः
Transliteration
sthānātmanaḥ sa sṛṣṭvā tu tato 'nyānsa tadāsṛjat / devāṃścaiva pitṝṃścaiva yaurimā varddhitāḥ prajāḥ
Translation
اس نے پہلے ‘ستھان-سوروپ’ تत्त्व کی سृष्टی کی؛ پھر اسی وقت دوسروں کو پیدا کیا—دیوتاؤں کو اور پِتروں کو بھی، جن کے ذریعے یہ پرجا بڑھتی گئی۔
Word by Word
स्थानात्मनःof the place-self
स्थानात्मनः:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootस्थान (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; तत्पुरुष (sthānasya ātmā = the self of place/‘place-soul’)
सःhe
सः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम
सृष्ट्वाhaving created
सृष्ट्वा:
क्रियाविशेषण (Gerund; prior action)
TypeVerb
Rootसृज् (धातु)
Formकृदन्त; त्वान्त (absolutive/gerund), क्त्वा-प्रत्यय; पूर्वक्रिया (having created)
तुthen/but
तु:
सम्बन्ध (particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; विरोध/अनन्तर (particle: but/then)
ततःthereafter
ततः:
अपादान/काल (source/sequence marker)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; अपादान/क्रम (adverb: from there/thereafter)
अन्यान्others
अन्यान्:
कर्म (Karma/Object)
TypeAdjective
Rootअन्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), बहुवचन
सःhe
सः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम
तदाthen
तदा:
काल (Time adjunct)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formअव्यय; कालवाचक (temporal adverb)
असृजत्created/produced
असृजत्:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootसृज् (धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect/past), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन
देवान्gods
देवान्:
कर्म (Object)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
चand
च:
समुच्चय (connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक
एवindeed
एव:
सम्बन्ध (particle)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारण
पितॄन्manes/ancestors
पितॄन्:
कर्म (Object)
TypeNoun
Rootपितृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
चand
च:
समुच्चय (connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक
एवindeed
एव:
सम्बन्ध (particle)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारण
यौःYau (a being/name; uncertain)
यौः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootयु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (पाठभेद/दुर्लभ-रूप)
रिमाRimā (name/epithet; uncertain)
रिमा:
कर्ता/विशेषण (uncertain)
TypeNoun
Rootरिमा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (पाठभेद/दुर्लभ-रूप)
वर्द्धिताःincreased/nourished
वर्द्धिताः:
विशेषण (to प्रजाः)
TypeVerb
Rootवृध् (धातु)
Formकृदन्त; भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle/क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; “increased/nourished”
प्रजाःcreatures/progeny
प्रजाः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन