Shloka 54
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूत सर्गः स उच्यते / वैकारिकस्तृतीयस्तु चैद्रियः सर्ग उच्यते
Transliteration
tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūta sargaḥ sa ucyate / vaikārikastṛtīyastu caidriyaḥ sarga ucyate
Translation
تنماتروں کا دوسرا بھوت سَرگ کہلاتا ہے؛ ویکارک تیسرا ہے، اور اندریوں کا سَرگ بھی تیسرا ہی کہا جاتا ہے۔
Word by Word
तन्मात्राणाम्of the tanmātras
तन्मात्राणाम्:
Shashthi-sambandha (षष्ठीसम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतन् + मात्रा (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे षष्ठी बहुवचन; ‘of the tanmātras (subtle elements)’
द्वितीयःsecond
द्वितीयः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootद्वितीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचन; क्रमवाचक-विशेषण
तुindeed/but
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविशेष/विरोधार्थक-निपात
भूतelemental
भूत:
Visheshana (विशेषण)
TypeNoun
Rootभूत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा एकवचन; ‘elemental (bhūta)’ (समासपूर्वपद-भाव)
सर्गःcreation
सर्गः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचन
सःthat
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचन
उच्यतेis called
उच्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलट् कर्मणि (passive) प्रथमपुरुष एकवचन
वैकारिकःvaikārika (modificatory)
वैकारिकः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवैकारिक (प्रातिपदिक; विकार-सम्बन्धी)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचन; ‘pertaining to modification (vikāra)’
तृतीयःthird
तृतीयः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचन; क्रमवाचक-विशेषण
तुindeed/but
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविशेष/विरोधार्थक-निपात
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-निपात
ऐन्द्रियःsensory
ऐन्द्रियः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootऐन्द्रिय (प्रातिपदिक; इन्द्रिय-सम्बन्धी)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचन; ‘sensory/pertaining to the senses’
सर्गःcreation
सर्गः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचन
उच्यतेis called
उच्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलट् कर्मणि (passive) प्रथमपुरुष एकवचन