Shloka 43
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
यस्मादूर्द्धं न्यवर्तन्त तदूर्द्धस्रोतसंज्ञकम् / ताः सुखं प्रीतिबहुला बहिरन्तश्च वावृताः
Transliteration
yasmādūrddhaṃ nyavartanta tadūrddhasrotasaṃjñakam / tāḥ sukhaṃ prītibahulā bahirantaśca vāvṛtāḥ
Translation
جو اوپر کی طرف مائل ہوئے وہ ‘اُردھوسروت’ کہلائے۔ وہ خوش و خرم، محبت سے بھرپور، باہر اور اندر سے ڈھکے ہوئے تھے۔
Word by Word
यस्मात्from which/whence
यस्मात्:
अपादान (Ablative/अपादान)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन; सर्वनाम
ऊर्ध्वम्upwards
ऊर्ध्वम्:
दिशा-विशेषण (directional adjunct)
TypeIndeclinable
Rootऊर्ध्व (प्रातिपदिक)
Formक्रियाविशेषण-अव्यय (adverb)
न्यवर्तन्तturned back/returned
न्यवर्तन्त:
क्रिया (Verb/action)
TypeVerb
Rootनि-आ-वृत् (धातु)
Formलङ् (Imperfect), प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन; आत्मनेपद
तत्that
तत्:
विशेष्य/निर्देश (deictic)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम
ऊर्ध्वस्रोतसंज्ञकम्called ‘ūrdhvasrotas’
ऊर्ध्वस्रोतसंज्ञकम्:
विधेय-विशेषण (predicate adjective)
TypeAdjective
Rootऊर्ध्वस्रोतस् + संज्ञक (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘ऊर्ध्वस्रोतः’ इति संज्ञा यस्य (named ‘upward-stream’)
ताःthey (those)
ताः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; सर्वनाम
सुखम्happily/with ease
सुखम्:
क्रियाविशेषण (manner)
TypeIndeclinable
Rootसुख (प्रातिपदिक)
Formक्रियाविशेषणरूपेण नपुंसक-एकवचन (adverbial accusative)
प्रीतिबहुलाःabounding in delight
प्रीतिबहुलाः:
विशेषण (of ताः)
TypeAdjective
Rootप्रीति + बहुल (प्रातिपदिक; समास)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; ‘प्रीतिः बहुला यासाम्’ (abounding in joy)
बहिःoutside
बहिः:
अधिकरण (locative sense)
TypeIndeclinable
Rootबहिः (अव्यय)
Formदेशवाचक अव्यय (adverb of place)
अन्तःinside
अन्तः:
अधिकरण (locative sense)
TypeIndeclinable
Rootअन्तः (अव्यय)
Formदेशवाचक अव्यय (adverb of place)
चand
च:
समुच्चय (coordination)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)
वindeed/just
व:
सम्बन्धसूचक (particle)
TypeIndeclinable
Rootव (अव्यय)
Formनिपात (enclitic particle; emphasis/metrical)
आवृताःwere covered/enclosed
आवृताः:
विधेय (predicate)
TypeVerb
Rootआ-वृ (धातु)
Formभूतकर्मणि क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन