Shloka 18
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
दक्षिणा त्दृदयो योगी श्रद्धासत्त्वमयो विभुः / उपाकर्मरुचिश्चैव प्रवर्ग्यावर्तभूषणः
Transliteration
dakṣiṇā tdṛdayo yogī śraddhāsattvamayo vibhuḥ / upākarmaruciścaiva pravargyāvartabhūṣaṇaḥ
Translation
وہ دَکشِنا سے مضبوط دل والا یوگی ہے، شردھا اور ستّو سے معمور ربّانی عظمت والا۔ اُپاکرم میں رغبت رکھنے والا، اور پرَوَرگْیَ آوَرت سے مزین ہے۔
Word by Word
दक्षिणात्-हृदयःhaving a generous (dakṣiṇā-like) heart
दक्षिणात्-हृदयः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeAdjective
Rootदक्षिणा (प्रातिपदिक) + हृदय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तद्धित/समास-निर्माणः—अर्थः ‘दक्षिणा-हृदयः’ (दक्षिणायाः हृदयम्/दक्षिणा-स्वभावः)
योगीa yogin
योगी:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootयोगिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
श्रद्धा-सत्त्व-मयःfilled with faith and goodness
श्रद्धा-सत्त्व-मयः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeAdjective
Rootश्रद्धा (प्रातिपदिक) + सत्त्व (प्रातिपदिक) + मय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः (श्रद्धा-सत्त्वेन मयः = पूर्णः)
विभुःthe mighty/omnipresent one
विभुः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootविभु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उपाकर्म-रुचिःdelighting in the upākarman rite
उपाकर्म-रुचिः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeAdjective
Rootउपाकर्मन् (प्रातिपदिक) + रुचि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (उपाकर्मणः रुचिः)
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)
एवindeed
एव:
Sambandha (सम्बन्ध/Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारणार्थक-अव्यय (particle of emphasis)
प्रवर्ग्य-आवर्त-भूषणःornamented with the ‘āvarta’ of the pravargya rite
प्रवर्ग्य-आवर्त-भूषणः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootप्रवर्ग्य (प्रातिपदिक) + आवर्त (प्रातिपदिक) + भूषण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः (प्रवर्ग्यस्य आवर्तः तस्य भूषणः/भूषणम्)