Shloka 120
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
अभावतः पुनः सत्यं शान्तानामर्चिषामिव / ततरतेषु गतेषूर्द्धं त्रैलोक्यात्तु मुदात्मसु
Transliteration
abhāvataḥ punaḥ satyaṃ śāntānāmarciṣāmiva / tatarateṣu gateṣūrddhaṃ trailokyāttu mudātmasu
Translation
عدم کی حالت میں سچ پھر یوں ہی پُرسکون ہو جاتا ہے جیسے بجھی ہوئی شعلے۔ جب وہ اوپر چلے جاتے ہیں تو تریلوک میں مسرّت آتماؤں کا حال رہتا ہے۔
Word by Word
अभावतःfrom non-existence/absence
अभावतः:
Hetu (हेतु)
TypeIndeclinable
Rootअभाव (प्रातिपदिक)
FormAdverbial ablative (तसिल्/पञ्चमी-अर्थे); “from/owing to non-existence”
पुनःagain
पुनः:
Kala/Avritti (काल/आवृत्ति)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
FormAdverb
सत्यम्truth/reality
सत्यम्:
Karma/Predicative (विधेय)
TypeNoun
Rootसत्य (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Nominative/Accusative Singular; here predicate/statement
शान्तानाम्of the quenched/peaceful
शान्तानाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeAdjective
Root√शम् (धातु) + क्त (कृदन्त) / शान्त (प्रातिपदिक)
FormPast participle; Genitive Plural; qualifies अर्चिषाम्
अर्चिषाम्of flames/rays
अर्चिषाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootअर्चिस् (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Genitive Plural
इवlike/as
इव:
Upama (उपमा)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
FormSimile particle (उपमा-निपात)
ततरतेषुamong/when they have ... (uncertain)
ततरतेषु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootततरत् (प्रातिपदिक; uncertain reading)
FormLocative Plural (सप्तमी बहुवचन); form/lemma uncertain due to textual corruption
गतेषुwhen gone/after departing
गतेषु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Root√गम् (धातु) + क्त (कृदन्त)
FormPast participle; Locative Plural; “when (they) have gone”
ऊर्ध्वम्upwards
ऊर्ध्वम्:
Gati (गति)
TypeIndeclinable
Rootऊर्ध्व (प्रातिपदिक/अव्ययवत्)
FormAdverb (directional)
त्रैलोक्यात्from the three worlds
त्रैलोक्यात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootत्रैलोक्य (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Ablative (5th/पञ्चमी), Singular; “from the three worlds”
तुbut/indeed
तु:
Sambandha/Contrast (निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
FormParticle; contrast
मुद-आत्मसुin the joyful-souled (beings)
मुद-आत्मसु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootमुद्/मुदा (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Locative Plural; “in those whose self is joy”