Shloka 20
Cākṣuṣa–Vaivasvata Manvantara Transition, Deva-Gaṇa Taxonomy, and Loka-Triad Etymology
Bhūr–Antarikṣa–Dyu
Devanagari script
दिवं स्मृतं तथा भव्यं त्रलोक्यस्यैष निर्णयः / त्रैलोक्ययुक्तैर्व्याहारैस्तिस्रो व्याहृतयो ऽभवन्
Transliteration
divaṃ smṛtaṃ tathā bhavyaṃ tralokyasyaiṣa nirṇayaḥ / trailokyayuktairvyāhāraistisro vyāhṛtayo 'bhavan
Translation
‘دِو’ بھی ‘بھویہ’ ہی سمجھا گیا ہے—یہی تری لوک کا فیصلہ ہے۔ تری لوکیہ سے وابستہ ان ویاہاروں سے تین ویاہرتیاں وجود میں آئیں۔
Word by Word
दिवम्heaven
दिवम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदिव्/द्यौ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
स्मृतम्is remembered/called
स्मृतम्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
तथाthus/likewise
तथा:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formक्रियाविशेषण (adverb)
भव्यम्(the term) bhavya
भव्यम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootभव्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; उद्धृत-शब्द/नाम
त्रलोक्यस्यof the three worlds
त्रलोक्यस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootत्रि + लोक्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th case), एकवचन; तत्पुरुषः (त्रयाणां लोकानां समाहारः)
एषःthis
एषः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
निर्णयःdetermination/conclusion
निर्णयः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootनिर्णय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
त्रैलोक्ययुक्तैःby (utterances) connected with the three worlds
त्रैलोक्ययुक्तैः:
Karana (करण)
TypeAdjective
Rootत्रैलोक्य + युक्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd case), बहुवचन; तत्पुरुषः (त्रैलोक्येन युक्तः)
व्याहारैःby utterances/expressions
व्याहारैः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootव्याहार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
तिस्रःthree
तिस्रः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootत्रि (संख्या-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषण
व्याहृतयःvyāhṛtis (sacred utterances)
व्याहृतयः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootव्याहृति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
अभवन्came to be
अभवन्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलङ् (Imperfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, बहुवचन