Shloka 29
Pṛthivī-dohaṇa (The Milking of the Earth) and the Praise of King Pṛthu
Devanagari script
तपश्चतेषु पृथिवीं तप्यत्स्वथ महीरुहाः / अरक्ष्यमाणामावब्रुर्बभूवाथ प्रजाक्षयः
Transliteration
tapaścateṣu pṛthivīṃ tapyatsvatha mahīruhāḥ / arakṣyamāṇāmāvabrurbabhūvātha prajākṣayaḥ
Translation
جب وہ تپسیا میں لگے رہے تو زمین تپنے لگی؛ نگہبانی نہ ہونے سے درخت اور بیلیں پھیل کر چھا گئیں، پھر رعایا کا زوال ہونے لگا۔
Word by Word
तपः(while) austerities
तपः:
अधिकरण (Locative in absolute construction)
TypeNoun
Rootतपस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, बहुवचनार्थे (locative absolute with ‘तेषु’); ‘तपः’ as austerities
चand
च:
सम्बन्ध/वाक्य-सम्बन्ध (Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction ‘and’)
तेषुin/among them (while they...)
तेषु:
अधिकरण (Locative; with locative absolute)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, बहुवचन; सर्वनाम
पृथिवीम्the earth
पृथिवीम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
तप्यत्सुwhile (they) were performing austerity
तप्यत्सु:
अधिकरण (Locative absolute)
TypeVerb
Rootतप् (धातु)
Formवर्तमान-कृदन्त (शतृ/शानच्-प्रत्यय), सप्तमी, बहुवचन; ‘तप्यत्’ = doing penance; locative absolute with implied ‘तेषु’
अथthen
अथ:
सम्बन्ध/वाक्य-सम्बन्ध (Discourse)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय; अनुक्रम/आरम्भ (then/thereupon)
मही-रुहाःtrees
मही-रुहाः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootमही (प्रातिपदिक) + रुह (रुह् धातु-निष्पन्न प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; तत्पुरुष-समास (महीम् रुहन्ति = trees)
अ-रक्ष्यमाणाम्unprotected
अ-रक्ष्यमाणाम्:
विशेषण (Qualifier of object)
TypeAdjective
Rootअ (नञ्) + रक्ष्यमाण (रक्ष् धातु, कर्मणि वर्तमान कृदन्त)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्मणि वर्तमान कृदन्त; विशेषण (पृथिवीम्)
आवब्रुःcovered/overgrew
आवब्रुः:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootवृ (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद; उपसर्ग ‘आ’
बभूवthere arose/there was
बभूव:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
अथthen
अथ:
सम्बन्ध/वाक्य-सम्बन्ध (Discourse)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय; अनुक्रम (then)
प्रजा-क्षयःdestruction/decline of creatures
प्रजा-क्षयः:
कर्ता/भाव (Subject-noun; event)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक) + क्षय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष-समास (प्रजानां क्षयः)