Shloka 58
युगप्रजालक्षणम् ऋषिप्रवरवर्णनं च
Yuga–Prajā-Lakṣaṇa and the Enumeration of Eminent Ṛṣis
Devanagari script
मन्त्रो मन्त्रयतेर्द्धातोर्ब्राह्मणो ब्राह्मणेन तु / अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् / अस्तोभमनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः
Transliteration
mantro mantrayaterddhātorbrāhmaṇo brāhmaṇena tu / alpākṣaramasaṃdigdhaṃ sāravadviśvatomukham / astobhamanavadyaṃ ca sūtraṃ sūtravido viduḥ
Translation
‘مَنتَر’ لفظ ‘مَنتْرَیَتے’ دھاتو سے ہے، اور ‘براہمن’ براہمنوں کے ذریعے بیان ہوا ہے۔ جو کم حروف، بےشک، لبِ لباب والا، ہر سمت قابلِ اطلاق، سُتوڀ سے پاک اور بےعیب ہو—اسے سُوتر کے جاننے والے ‘سُوتر’ کہتے ہیں۔
Word by Word
मन्त्रःmantra
मन्त्रः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमन्त्र (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
मन्त्रयतेःof (the verb) ‘mantrayate’
मन्त्रयतेः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootमन्त्रयते (धातु/नामधातु)
Formधातुनिर्देशरूप; षष्ठी, एकवचन; ‘मन्त्रयतेः’ = of the root ‘mantrayate’
धातोःof the verbal root
धातोः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootधातु (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
ब्राह्मणःBrāhmaṇa (text/section)
ब्राह्मणः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootब्राह्मण (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
ब्राह्मणेनby/with a Brāhmaṇa (Brahmin)
ब्राह्मणेन:
Karaṇa (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootब्राह्मण (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, तृतीया, एकवचन
तुbut, indeed
तु:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; निपात
अल्पाक्षरम्having few syllables, concise
अल्पाक्षरम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअल्प + अक्षर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मधारय (अल्पम् अक्षरम्/अल्पानि अक्षराणि यस्य)
असंदिग्धम्unambiguous
असंदिग्धम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअन् + संदिग्ध (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; नञ्-समास (negated)
सारवत्substantial, full of essence
सारवत्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसारवत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; मतुप्-प्रत्ययान्त (possessing essence)
विश्वतोमुखम्facing all directions, many-sided
विश्वतोमुखम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootविश्वतः + मुख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; अव्ययीभाव (विश्वतः मुखम् = having faces on all sides)
अस्तोभम्without padding/irrelevant filler
अस्तोभम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअन् + स्तोभ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; नञ्-समास (without stobha/filler)
अनवद्यम्faultless
अनवद्यम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअन् + अवद्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; नञ्-समास (blameless)
चand
च:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक
सूत्रम्sūtra, aphorism
सूत्रम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootसूत्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन (viduḥ with object)
सूत्रविदःknowers of sūtras
सूत्रविदः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसूत्र + विद् (प्रातिपदिक: विद्वस्)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; उपपद-तत्पुरुष (सूत्रं वेदन्ति ये)
विदुःknow, regard
विदुः:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootविद् (धातु)
Formलिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद