Shloka 40
युगप्रजालक्षणम् ऋषिप्रवरवर्णनं च
Yuga–Prajā-Lakṣaṇa and the Enumeration of Eminent Ṛṣis
Devanagari script
ब्रह्मणे धर्ममत्युक्तौ यत्तदा ज्ञाप्यतेर्ऽथतः / आशास्तिस्तु प्रसंख्याता विलापः परिदेवना
Transliteration
brahmaṇe dharmamatyuktau yattadā jñāpyater'thataḥ / āśāstistu prasaṃkhyātā vilāpaḥ paridevanā
Translation
دھرم یُکت گفتار میں جو بات معنی کے اعتبار سے اُس وقت برہما کو جتائی جائے، وہ ‘آشاستی’ کہلاتی ہے؛ اور ‘ولاپ’ ہی ‘پریدیونا’ ہے۔
Word by Word
ब्रह्मणेto Brahman / for Brahmā
ब्रह्मणे:
Sampradāna (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, चतुर्थी (4th/Dative), एकवचन
धर्मम्dharma
धर्मम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootधर्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
अति-उक्तौin excessive speech/overstatement
अति-उक्तौ:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootअति + उक्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; तत्पुरुषसमास (prefixal/upa-sarga like)
यत्which/that (thing)
यत्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धसूचक (relative pronoun)
तदाthen
तदा:
Kāla-adhikaraṇa (कालाधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक अव्यय (temporal adverb)
ज्ञाप्यतेis made known / is informed
ज्ञाप्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootज्ञा (धातु) + णिच् (causative) + यक् (passive)
Formलट्-लकार (Present), कर्मणि प्रयोग (Passive), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन
अर्थतःin meaning; truly; as to the sense
अर्थतः:
Hetu/Prakāra (हेतु/प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootअर्थतः (अव्यय)
Formतसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय (ablatival adverb)
आशास्तिःbenediction/blessing
आशास्तिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootआशास्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
तुbut/indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय (particle; contrast/emphasis)
प्रसंख्याताis enumerated/classified
प्रसंख्याता:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + सं + ख्या (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle/क्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
विलापःlamentation
विलापः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootविलाप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
परिदेवनाwailing/complaint
परिदेवना:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपरिदेवना (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन