Shloka 72
चतुर्युगाख्यान (Caturyuga-Ākhyāna) — Yuga-wise Origins and Measurements of Beings
Devanagari script
अबुद्धिबूर्वकं तद्वै चेतनार्थे प्रवर्त्तते / चेतनाबुद्धिपूर्वं तु चेतनेन प्रवर्त्तते
Transliteration
abuddhibūrvakaṃ tadvai cetanārthe pravarttate / cetanābuddhipūrvaṃ tu cetanena pravarttate
Translation
وہ تَتْو پہلے بُدھی کے بغیر ہی چیتن کے مقصد کی طرف حرکت کرتا ہے؛ مگر جب چیتنا اور بُدھی پیش رو ہوں تو چیتن ہی اسے برانگیختہ کرتا ہے۔
Word by Word
अबुद्धि-पूर्वकम्without (prior) intellect
अबुद्धि-पूर्वकम्:
क्रियाविशेषण (Adverbial modifier/क्रियाविशेषण)
TypeAdjective
Rootअ + बुद्धि (प्रातिपदिक) + पूर्वक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषसमासः — ‘अबुद्ध्या पूर्वकम्’ (without intellect as prior condition); क्रियाविशेषणवत् (adverbial use)
तत्that (it)
तत्:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम
वैindeed
वै:
सम्बन्ध/निपात (Particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिपातः (emphatic particle)
चेतन-अर्थेin/for the conscious purpose
चेतन-अर्थे:
अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
TypeNoun
Rootचेतन (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; तत्पुरुषसमासः — ‘चेतनस्य अर्थः’ (purpose/object of consciousness)
प्रवर्ततेproceeds/operates
प्रवर्तते:
क्रिया (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + वृत् (धातु)
Formलट् (Present/वर्तमान), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; आत्मनेपदम्
चेतना-बुद्धि-पूर्वम्with consciousness and intellect as prior (conditions)
चेतना-बुद्धि-पूर्वम्:
क्रियाविशेषण (Adverbial modifier/क्रियाविशेषण)
TypeAdjective
Rootचेतना (प्रातिपदिक) + बुद्धि (प्रातिपदिक) + पूर्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; द्वन्द्वसमासः (इतरेतर) ‘चेतना च बुद्धिश्च’ + पूर्व (prior); क्रियाविशेषणवत्
तुbut
तु:
सम्बन्ध/निपात (Particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपातः (contrast/emphasis)
चेतनेनby/through consciousness
चेतनेन:
करण (Karaṇa/करण)
TypeNoun
Rootचेतन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन
प्रवर्ततेproceeds/operates
प्रवर्तते:
क्रिया (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + वृत् (धातु)
Formलट्, प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपदम्