Shloka 53
चतुर्युगाख्यान (Caturyuga-Ākhyāna) — Yuga-wise Origins and Measurements of Beings
Devanagari script
दशात्मके यो विषये कारणे चाष्टलक्षणे / न क्रुद्ध्येत प्रतिहतः स जितात्मा विभाव्यते
Transliteration
daśātmake yo viṣaye kāraṇe cāṣṭalakṣaṇe / na kruddhyeta pratihataḥ sa jitātmā vibhāvyate
Translation
جو دس گونہ موضوعات اور آٹھ علامتی اسباب میں رکاوٹ پانے پر بھی غضبناک نہ ہو—وہی جیتاتما (نفس پر غالب) سمجھا جاتا ہے۔
Word by Word
दशात्मकेin the tenfold (set)
दशात्मके:
अधिकरण (अधिकरण/Locative)
TypeAdjective
Rootदश + आत्मक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; तत्पुरुष-समास (दश आत्मानः यस्य/दशात्मकः)
यःwho
यः:
कर्ता (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; सम्बन्धवाचक सर्वनाम
विषयेin the object (of sense)
विषये:
अधिकरण (अधिकरण/Locative)
TypeNoun
Rootविषय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन
कारणेin the cause
कारणे:
अधिकरण (अधिकरण/Locative)
TypeNoun
Rootकारण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन
चand
च:
सम्बन्ध (समुच्चय/Coordination)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)
अष्टलक्षणेin the eight-characterized (state)
अष्टलक्षणे:
अधिकरण (अधिकरण/Locative)
TypeAdjective
Rootअष्ट + लक्षण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; द्विगु-समास (अष्ट लक्षणानि यस्य/अष्टलक्षणः)
नnot
न:
सम्बन्ध (निषेध/Negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-अव्यय (negative particle)
क्रुद्ध्येतshould become angry
क्रुद्ध्येत:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootक्रुध् (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन
प्रतिहतःwhen struck/insulted; being opposed
प्रतिहतः:
विशेषण (Adjectival to 'यः/सः')
TypeAdjective
Rootप्रतिहत (कृदन्त; √हन् धातु)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; भूतकर्मणि कृदन्त (क्त) with उपसर्ग प्रति-
सःhe
सः:
कर्ता (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; सर्वनाम
जितात्माself-controlled (one whose self is conquered)
जितात्मा:
समानााधिकरण (Predicate adjective)
TypeAdjective
Rootजित + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; बहुव्रीहि-समास (जितः आत्मा यस्य)
विभाव्यतेis considered; is regarded
विभाव्यते:
क्रिया (Verb; passive predicate)
TypeVerb
Rootवि+भू (धातु)
Formलट् (Present), कर्मणि प्रयोग (Passive), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; उपसर्ग: वि-