Shloka 78
यज्ञप्रवर्तनम् (Yajña-pravartana) — The Institution/Commencement of Sacrifice in Dvāpara
Devanagari script
अनुकर्षन्स वै सेनां सवाजिरथकुञ्जराम् / प्रगृहीतायुधैर्विप्रैः शतशो ऽथ सहस्रशः
Transliteration
anukarṣansa vai senāṃ savājirathakuñjarām / pragṛhītāyudhairvipraiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ
Translation
وہ گھوڑوں، رتھوں اور ہاتھیوں والی فوج کو کھینچتا ہوا آگے بڑھا؛ ہتھیار تھامے ہوئے برہمن سینکڑوں اور ہزاروں کی تعداد میں ساتھ تھے۔
Word by Word
अनुकर्षन्drawing along, dragging
अनुकर्षन्:
कर्ता (Karta/Agent)
TypeVerb
Rootअनु-√कृष् (धातु)
Formवर्तमानकाले कृदन्तम्—शतृ-प्रत्ययान्त (Present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; √कृष् (to draw) with उपसर्ग अनु
सःhe
सः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
वैindeed
वै:
सम्बन्धसूचक/निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिपात (particle), अर्थे—एव/खलु (indeed)
सेनाम्army
सेनाम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootसेना (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
स-वाजि-रथ-कुञ्जराम्with horses, chariots, and elephants
स-वाजि-रथ-कुञ्जराम्:
कर्मविशेषण (Object-qualifier)
TypeAdjective
Rootवाजि (प्रातिपदिक) + रथ (प्रातिपदिक) + कुञ्जर (प्रातिपदिक) (समास)
Formद्वन्द्वसमासः (copulative) ‘वाजयः च रथाः च कुञ्जराः च’; ‘स’ उपसर्गसदृशः (with); स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन—सेनाम् इति विशेषणम्
प्रगृहीत-आयुधैःwith weapons held/raised
प्रगृहीत-आयुधैः:
करण/सहकारि (Instrument/Associate)
TypeAdjective
Rootप्र-√ग्रह् (धातु) + आयुध (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमासः (determinative) ‘प्रगृहीतानि आयुधानि येषां ते’; प्रगृहीत = क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle); पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन—‘विप्रैः’ इति विशेषणम्
विप्रैःby/with the brahmins
विप्रैः:
सहकर्ता/सहयोगी (Associate agent)
TypeNoun
Rootविप्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन
शतशःby hundreds
शतशः:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootशतशस् (अव्यय)
Formअव्यय, प्रकारवाचक क्रियाविशेषण (adverb of manner/number): ‘by hundreds’
अथthen
अथ:
सम्बन्धसूचक (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय, अनुक्रम/आरम्भसूचक (then/now)
सहस्रशःby thousands
सहस्रशः:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootसहस्रशस् (अव्यय)
Formअव्यय, प्रकारवाचक क्रियाविशेषण (adverb of number): ‘by thousands’