Shloka 1
यज्ञप्रवर्तनम् (Yajña-pravartana) — The Institution/Commencement of Sacrifice in Dvāpara
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे यज्ञप्रवर्त्तनं नाम त्रिशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच अत ऊर्द्धं प्रवक्ष्यामि द्वापरस्य विधिं पुनः / तत्र त्रेतायुगे क्षीणे द्वापरं प्रतिपद्यते
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde yajñapravarttanaṃ nāma triśattamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca ata ūrddhaṃ pravakṣyāmi dvāparasya vidhiṃ punaḥ / tatra tretāyuge kṣīṇe dvāparaṃ pratipadyate
Translation
یوں شری برہمانڈ مہاپُران کے وायु-پروکت پورو بھاگ کے دوسرے انوشنگ پاد میں ‘یَجْنَہ پرورتن’ نامی تیسواں ادھیائے۔ سوت نے کہا—اب میں آگے دْواپر یُگ کی وِدھی پھر بیان کروں گا؛ جب تریتا یُگ کمزور ہو کر ختم ہوتا ہے تو دْواپر یُگ کا آغاز ہوتا ہے۔
Word by Word
itithus
iti:
—
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formअव्यय; इत्यादि-समाप्त्यर्थक (quotative/end marker)
śrī-brahmāṇḍein the revered Brahmāṇḍa (Purāṇa)
śrī-brahmāṇḍe:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootśrī (प्रातिपदिक) + brahmāṇḍa (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास (honorific qualifier), नपुंसकलिङ्ग (Neuter), सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (Singular)
mahā-purāṇein the great Purāṇa
mahā-purāṇe:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootmahā (प्रातिपदिक) + purāṇa (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास, नपुंसकलिङ्ग (Neuter), सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (Singular)
vāyu-proktespoken by Vāyu
vāyu-prokte:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootvāyu (प्रातिपदिक) + prokta (कृदन्त)
Formतत्पुरुष-समास (agentive: vāyunā proktam), नपुंसकलिङ्ग (Neuter), सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (Singular); क्त-प्रत्ययान्त (PPP)
pūrva-bhāgein the former section
pūrva-bhāge:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootpūrva (प्रातिपदिक) + bhāga (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास, पुंलिङ्ग (Masculine), सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (Singular)
dvitīyein the second
dvitīye:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootdvitīya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग (agreeing with implied pāda/bhāga), सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (Singular); क्रमवाचक (ordinal)
anuṣaṅga-pādein the Anuṣaṅga-pāda (subsection)
anuṣaṅga-pāde:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootanuṣaṅga (प्रातिपदिक) + pāda (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास, पुंलिङ्ग (Masculine), सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (Singular)
yajña-pravarttanam‘Institution of Sacrifice’
yajña-pravarttanam:
Viṣaya/Adhyāya-nāma (विषय)
TypeNoun
Rootyajña (प्रातिपदिक) + pravarttana (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास, नपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular)
nāmanamed
nāma:
—
TypeIndeclinable
Rootnāman (प्रातिपदिक)
Formनाम-शब्दः अव्ययीभूतः (indeclinable used as ‘named/called’)
triśattamaḥthirtieth
triśattamaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Roottriṃśat-tama (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular); क्रमवाचक (ordinal: 30th)
adhyāyaḥchapter
adhyāyaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootadhyāya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular)
sūtaḥSūta
sūtaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsūta (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular)
uvācasaid
uvāca:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootvac (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular)
ataḥthereafter/therefore
ataḥ:
—
TypeIndeclinable
Rootataḥ (अव्यय)
Formअव्यय; हेत्वर्थ/क्रमार्थ (therefore/then)
ūrdhvamfurther/onwards
ūrdhvam:
—
TypeIndeclinable
Rootūrdhva (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाव (adverbial accusative: ‘upwards/further on’)
pravakṣyāmiI shall explain
pravakṣyāmi:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootpra-vac (धातु)
Formलृट्-लकार (Simple Future), उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन (Singular); परस्मैपद
dvāparasyaof the Dvāpara (age)
dvāparasya:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootdvāpara (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), एकवचन (Singular)
vidhimthe rule/procedure
vidhim:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootvidhi (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)
punaḥagain
punaḥ:
—
TypeIndeclinable
Rootpunaḥ (अव्यय)
Formअव्यय; पुनरुक्त्यर्थ (again)
tatrathere/in that (context)
tatra:
—
TypeIndeclinable
Roottatra (अव्यय)
Formदेश/प्रसङ्गवाचक-अव्यय (locative adverb: there/in that context)
tretā-yugein the Tretā-yuga
tretā-yuge:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Roottretā (प्रातिपदिक) + yuga (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास, नपुंसकलिङ्ग (Neuter), सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (Singular)
kṣīṇewhen (it) has ended
kṣīṇe:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootkṣī (धातु) + na (कृत् प्रत्यय)
Formकृत-प्रत्ययान्त (past participle, क्त/क्तिन्-सम्भव; here adjectival ‘kṣīṇa’), नपुंसकलिङ्ग (Neuter), सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (Singular); सति-सप्तमी (locative absolute)
dvāparamthe Dvāpara (age)
dvāparam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootdvāpara (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)
pratipadyateis entered/ensues
pratipadyate:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootprati-pad (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular); आत्मनेपद